آقا رضا عکاسباشی

آقا رضا عكاسباشی، ملقب به اقبال السلطنه (ز 1259-1307 د ق / 1843-1889م) پیشخدمت خاصّه و عكاس رسمی دربار ناصری و نخستین عكاس حرفه‌ای در تاریخ عكاسی ایران.

آقا رضا عكاسباشی كه با لقب‌های آجودان مخصوص و اقبال السلطنه نیز نامیده می‌شد، در تهران به دنیا آمد. او فرزند آقا اسماعیل جدیدالاسلام و برادر میرزا علینقی حكیم‌الممالك، یكی از پزشكان مخصوص ناصرالدین شاه و از غلام بچه‌ها و پیشخدمت‌های او بود. به خاطر داشتن هوش و استعداد، مورد توجه شاه قرار گرفت. دربارة روزنامة دولت علیة ایران شرح عكاس شدن او را چنین نوشته است:

«آقا رضای پیشخدمت حضور مِهر ظهور مبارك... در تحصیل و تكمیل عمل فوتوگرافی یعنی عكاسی نهایت اهتمام به عمل آورده، مورد عنایات بلانهایت خسروانه آمده بر حسب فرمان مِهر لُمعان همایون، به اعطای لقب عكاسباشی سرافراز و مباهی گردید».¹

آقا رضا، عكاسی را نزد كارلهیان [1]فرانسوی كه برای ترویج علم و عمل عكاسی به دستور ناصرالدین شاه به ایران آمده بود، فرا گرفت و در 1280ق/ 1863م پس از مهارت یافتن در این فن، به لقب عكاسباشی سرافراز شد.²

آلبوم‌های بسیاری از عكس‌های آقا رضا در كاخ گلستان و نزد برخی اشخاص نگهداری می‌شود. در بسیاری از سفرهای داخلی و خارجی ناصرالدین شاه، به عنوان عكاس وی را همراهی می‌كرد و به صورت گزارش‌های تصویری از سفرها عكس تهیه می‌كرد. مانند عكس‌هایی كه در سفر خراسان شاه در 1284ق / 1867م، از حاج ملا هادی سبزواری، فیلسوف مشهور برداشته است.³

آقا رضا، نخستین سرپرست عكاسخانة همایونی⁴ در كاخ گلستان بود كه بیش از سی سال در این سمت خدمت كرده‌ است.⁵ در 1301ق / 1883م به منصب ریاست قورخانه و آجودانی مخصوص ناصرالدین شاه گمارده شد و در 1302ق / 1884م به اقبال‌السلطنه ملقب شد. در 1306ق / 1888م نیز ریاست توپخانه را عهده‌دار شد. آثار عكاسی آقا رضا از نظر نخستین برخوردهای یك عكاس ایرانی با پدیدة عكاسی، بسیار با اهمیت و دارای ویژگی‌های زیبایی شناختی ممتازی است.⁶ او شاگردانی را برای عكسبرداری در دربار ناصرالدین شاه تربیت كرد.⁷ در اواسط سال 1307ق / 1889م در باغ شخصی خود در آجودانیة شمیران درگذشت. می‌گویند حاج حسین علی خان حاجب الدوله، به دستور شاه او را به سبب مُراودة عاشقانه با فروغ‌الدوله دختر ناصرالدین شاه و همسر ظهیرالدوله، با نوشاندن قهوة قجری مسموم كرد.⁸

مآخذ:

1. روزنامة دولت علیة ایران. به كوشش جمشید كیان‌فر و عنایت‌الله رحمانی، تهران: كتابخانة ملی، 1372، ج 2، ص 641.
2. افشار، ایرج. گنجینة عكس‌های ایران. تهران: نشر فرهنگ ایران، 1370، ص 37.
3. همان. ص 33.
4. همان. ص38.
5. به كوشش افشار، ایرج. چهل سال تاریخ ایران در دورة پادشاهی ناصرالدین شاه. المآثر و الآثار. تهران: اساطیر، 1374، ج‌ 1، چ 2، ص48.
6. ستاری، محمد. «آقا رضا اولین عكاس حرفه‌ای پُرتره در ایران»، نشریة هنرهای تجسمی. دورة جدید، ش 23، شهریورماه 1384، ص23.
7. طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عكاس. تهران: نشر تاریخ ایران،1381، ص118. نیز: آلبوم‌خانة كاخ گلستان، آلبوم شمارة 293 عكس‌های عتبات، یادداشتی از آقا رضا عكاسباشی است كه «به فرمودة ناصرالدین شاه، وی می‌بایست یك نفر عكاس قابل را روانة عتبات عالیات كرده و عكس‌هایی را از اماكن مقدسه تهیه نماید. «... خانه‌زاد هم عباسعلی بیك را كه در این عمل [عكاسی] سال‌ها بود در عكاسخانة مباركه مشغول خدمت و تعلیم عكاسی بود، با مخارج دولتی و عزت تمام روانه و مأمور این خدمت نمود...».  
8. بامداد، مهدی. تاریخ رجال ایران. تهران: زوّار، 1347، ج 1، ص 514- 515.

[1]. Carlhian, Francis (1818-1870)  

کتابشناسی

محمدرضا طهماسب‌پور