آقا محمدخان قاجار

آقا محمد خان قاجار، بنيانگذار و نخستين پادشاه سلسلة قاجار (حك 1210-1211 ق / 1796-1797 م).

آقا محمد خان، پسر محمدحسن خان و نوة فتحعلي خان قوانلو، رئيس ايل قاجار، حدود 1155ق / 1742م  در استرآباد به دنيا آمد. پس از كشته شدن نيايش، كه سپه سالار قشون شاه تهماسب دوم صفوي بود، و پدر و برادر بزرگش حسينقلي خان، براي كسب مقام سلطنت، با رقيبان خود، جانشينان نادر شاه افشار و كريم خان زند، به نبرد پرداخت.⁽¹⁾

زماني كه آقا محمد خان در شيراز نزد كريم خان زند به سر مي‌برد، برادرش حسينقلي خان به حكومت دامغان گُماشته شد، اما پس از مدتي به ادعاي سلطنت برخاست و تركمانان و قاجاريان را متحد كرده، بارفروش (بابل كنوني) را تختگاه خود قرار داد، ولي آن شاه بي تخت و تاج، در 1181ق / 1767م به دستور زكي خان زند، به دست دو تن از غلامان خود كشته شد. آقا محمد خان پس از اين ماجرا، تحت مراقبت ويژة كريم خان زند قرار گرفت.⁽²⁾

به هنگام مرگ كريم خان در 1193 ق / 1779 م، آقا محمد خان با برادران و همراهان، بيرون از شيراز، سرگرم شكار بود و با استفاده از فرصت، بي درنگ، با شماري از همراهان خود را به اصفهان، سپس تهران رساند⁽³⁾ و با مصادرة محمولة مالياتي در راه شيراز، توان مالي يافت.⁽⁴⁾ آنگاه با دفع برادر خود مرتضي قلي خان، مازندران و زنجان و با مرگ علي‌مراد خان زند، لرستان و خوزستان و پس از آن كردستان و آذربايجان و مازندران را فتح كرد و به اين ترتيب مقدمات سلطنت خود را فراهم ساخت. سپس با لطفعلي خان زند،  رقيب اصلي خود، در هزاربيضاي شيراز و سميرم عليا به نبرد پرداخت و سرانجام با دسيسة ميرزا ابراهيم خان كلانتر، بر شيراز دست يافت. لطفعلي خان به كرمان رفت.⁽⁵⁾ آقا محمد خان با لشكري گران، آن شهر را در محاصره گرفت. لطفعلي خان به بم گريخت و در آن‌جا اسير شد. آقا محمد خان او را كور كرد و به تهران فرستاده شد. آقا محمد خان، پس از تسخير كرمان (در 1209ق / 1794م) كه با ⁽⁶⁾ كشتار و كور كردن مردم همراه بود، روانة شيراز شد. ميرزا ابراهيم خان كلانتر را با لقب اعتمادالدوله صدراعظم كرد و بابا خان  پسر حسينقلي خان را به حكومت فارس گمارد و خود به تهران رفت (شعبان 1209 ق / مارس 1795 م).

از اين زمان آقا محمد خان، نبردهاي برون مرزي خود را با مهاجمان آغاز كرد. نخستين لشكركشي او به سوي قفقاز بود و توانست در سه جبهه به سوي شيروان، ايروان و قراباغ (شوشه) پيشروي كند.⁽⁷⁾ سپاهيان او، به هنگام فتح شهر تفليس، گذشته از كشتار و اسارت مسيحيان، كليساها را ويران و اموال و اشياي مقدس را غارت كردند. آقا محمد خان، پس از اين پيروزي، در رمضان 1210 ق (مارس 1186 م) در دشت مغان، محل تاجگذاري نادرشاه ، تاج بر سر نهاد و خود را شاه ايران خواند.⁽⁸⁾

در خراسان، آقا محمد خان، به حاكميت نادر ميرزاي افشار، فرزند شاهرخ پايان داد و با تصرف مرو، و گماردن سپاهي انبوه در خراسان، پايه‌هاي اقتدار خود را در شرق ايران گسترش داد.⁽⁹⁾

در اين زمان سپاهيان روسي به فرماندهي گوداويچ [1]و زوبوف[2]، با تصرف شهرهاي شمالي ايران، به آذربايجان رسيده بودند. آقا محمد خان پس از سر و سامان دادن به امور تهران، در ذي‌قعدة 1211 ق / مه 1797 م روانة آذربايجان شد. خبر مرگ كاترين [3]و جانشيني پسرش پل[4] عقب نشيني روس‌ها را در پي آورد و به رغم ممانعت حاكم قراباغ و تخريب دوبارة پل رودخانة ارس، سپاهيان آقا محمد خان قراباغ را فتح كردند.⁽¹⁰⁾

سه روز پس از اين پيروزي، سه تن از سربازان، در توطئه‌اي شبانه، آقا محمد خان را به ضرب كارد و دشنه از پاي درآوردند (21 ذيحجة 1211 ق / 18 ژوئن 1798 م).

جسد آقا محمد خان را نخست در شوش به خاك سپردند، سپس جانشين او، فتحعلي شاه پس از تاجگذاري، جسد را به عبدالعظيم و از آن‌جا به نجف اشرف انتقال داد.⁽¹¹⁾

مهم‌ترين اقدام آقا محمد خان، نظم بخشيدن به جامعة پراكنده و ملوك‌الطوايفي ايران و احياي قدرت دوبارة آن در زماني بود كه قدرت‌هاي اروپايي سرگرم استحكام سلطة خود بر شمال ايران و مرزهاي ايران و هند بودند.⁽¹²⁾

نيزنك: افشاريان، كريم خان زند، فتحعلي شاه قاجار، قاجار.

مآخذ:

1. شميم، علي‌اصغر. ايران در دورة سلطنت قاجار. تهران، ابن سينا، 1342، ص .
2. ملكم، سرجان. تاريخ ايران. ترجمة ميرزا اسماعيل خان حيرت، بمبئي: 1303 ق، ج 2، ص 337.
3. پاكروان، امينه. آغا محمد خان قاجار. ترجمة جهانگير افكاري، تهران، زوار، 1348، ص 32.
4. سپهر، محمدتقي لسان‌الملك. ناسخ التواريخ (بخش قاجار). به كوشش محمدباقر بهبودي، تهران، اسلاميه، 1358 ق، ج 1، ص 35.
5. براي آگاهي بيشتر: ساروي، محمد. تاريخ محمدي. (احسن‌التواريخ)، به اهتمام غلامرضا طباطبائي مجد، تهران، اميركبير، 1371.
6. نامي اصفهاني، ميرزا محمد صادق موسوي. تاريخ گيتي گشا. مقدمة سعيد نفيسي، تهران، اقبال، 1368، ص 388 و براي آگاهي بيشتر، جونز، سرهارفورد. آخرين روزهاي لطفعلي خان زند. ترجمة هما ناطق، جان گرني، 1353.
7. عضدالدوله، سلطان احمد ميرزا. تاريخ عضدي. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران، بابك، 1355، صص 79، 139، 144.
8. سايكس، سر پرسي. تاريخ ايران. ترجمة محمدتقي فخر داعي گيلاني، تهران، وزارت فرهنگ، 1333، ج 2، ص 459.
9. نفيسي، سعيد. تاريخ اجتماعي و سياسي ايران در دورة معاصر. تهران، بنياد، 1344، ج 1، ص 50.
10. ملكم. همان. ج 2، ص 347.
11. هدايت، رضاقلي خان. روضة الصفاي ناصري. تهران، خيام، 1339، ج 9، ص 319.
12. براي آگاهي بيشتر: دنبلي، عبدالرزاق بيك مفتون. مآثر السلطانيه. تبريز، 1241 ق، صص 17-24، 29 و 33.

[1]. Godavich

[2]. Zobov

[3]. Katrin

[4]. Paul

ناصر تکمیل‌همایون