تیسفون
تيسفون، یا مداین، شهر و اقامتگاه و پايتخت زمستاني اشكانيان* و ساسانيان* بر ساحل چپ دجله در عراق.
كِردبنداز، [1]گِردآباد، تيسفون (طيسفون)، تيسپون، [2]طيسفونج، كتيسفرن، [3]توسفون، سوپين، [4]ماحوزه، [5]ماحوزا ملكا، سلوكيه، [6]وه اردشير. وه آنتيوخسرو (بِه از انطاكيه [7]شهرخسرو). شهرستانان، مديناثا، [8]مدينه و مدائن از نامهاي چندي است كه در منابع ايراني، اسلامي، سرياني و ديگر منابع و متناسب با دورانهاي مختلف تاريخي براي اين شهر بيان شده است.1 بابِل قديميترين شهر و پايتخت ميان رودان (بينالنهرين) و تيسفون و بغداد در مسيري 80 كيلومتري بركرانة دجله هر يك، بنا شده پس از ويراني ديگري بوده و بر روي هم سابقة مدنيت و تختگاهي بيش از چهار هزار سال دارند. تيسفون يا مدائن را از اين رو شهرستانان گفتهاند كه شامل 7 شهر بوده است: اسپانبر( اسفانبر)، وِه آنيتو خسرو(روميگان) بلاشگرد (ساباط)، وه (ويه) اردشير (سلوكيه)، ماحوزا، نونيافاذ، دَرزيندان.2
در 129ق.م اشكانيان اراضي پيرامون تيسفون را فتح كردند و مهرداد* اول اشكاني آن را بنا نهاد كه از زمان گودرز دوم (حك41-51.م) تا فتح آن به دست سعد بن ابي وقاص (14 يا 16ق/ ؟ م) در زمان خلافت عمر (13-23ق) و يزدگرد سوم* ساساني (حك11-31ق/632-651م) ششصد سال پايتخت اين دو سلسله و هميشه در معرض تحولات سياسي، اجتماعي ناشي از نظام سياسي اشكانيان و در معرض هجوم روميان از غرب بود. از زمان شاپور* دوم يا ذوالأكتاف (310-379م) تيسفون به اوج عظمت و شكوه رسيد و به عنوان مركز حكومتي و مبادلات بازرگاني بر شاخة مهمي از جادة ابريشم،4 محل حضور پيروان مذاهب و تركيبهاي قومي مختلف درآمد. با شكوهترين، رفيعترين و مشهورترين بناي آن ايوان مدائن يا طاق كسري است كه در زمان شاپور* اول يا خسرو انوشيروان* در مساحتي 400×300 متر5 در جنوب تيسفون قديم (عتيق) بنا شد. با فتح مدائن توسط اعراب مسلمان خزائن گرانبهاي آن مانند تاج خسروپرويز، ديباي زربفت جواهرنشان و فرشكسري (بهارستان) به دست آنان افتاد.6 بعدها سلمان فارسي به حكمراني مداين رسيد و در همانجا درگذشت و در جايي كه به نام سلمان پاك مشهور است مدفون شد.7 تيسفون به مرور ويران شد و از مصالح آن در زمان عباسيان براي بناي سامرا و بغداد استفاده شد و از آن ويرانهاي بيش بر جاي نماند و ايوان مدائن به قول خاقاني شرواني، آئينة عبرت شد.
مآخذ:
1. براي آگاهي بيشتر. كريمي، اصغر. «تيسفون»، در دانشنامة جهان اسلام. تهران: 1383، بنياد دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج8،ص794-798.
2. Kroger, Jens "ctesiphon" in Encyclopaedia Iranica, New yourk Columbia university and Mazda publisher. 1999. VI p446-448.
3. هوف، ديتريش. «نظري اجمالي به پايتختهاي ايران از آغاز تا ظهور اسلام»، در پايتختهاي ايران. به كوشش محمد يوسف كياني، تهران: 1374، سازمان ميراث فرهنگي، ص11.
4. يارشاطر، احسان. تاريخ ايران پژوهش دانشگاه كمبريج. ترجمة حسن انوشه، تهران: 1378، اميركبير، ج3، بخش اول، مقدمه.
5. كريستنسن، آرتور امانوئل. ايران در زمان ساسانيان. ترجمة غلامرضا رشيد ياسمي، تهران: 1351، ابنسينا، ص413.
6. طبري، محمد بن جرير. تاريخ طبري. ترجمة ابوالقاسم پاينده، تهران: 1368، اساطير، ج5، ص1824.
7. يعقوبي، ابن واضح احمد بن ابييعقوب. البلدان. ترجمة محمد ابراهيم آيتي، تهران: 1347، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص100.
حسن باستانی راد
[1]. kerdbandāz
2. Tispun
3. Ctesiphon
4. su-pin
5. Mahoze
6.
7. Antākiye/ Antioch
8. Madināthā