طاق بستان
طاق بستان: نام محلي باستاني در كنار جاده بغداد به همدان واقع در كرمانشاه. در كوهي بيدامنه كه مشرف بر استخري است كه از شكاف آن آب ميجوشد آثاري از دورة ساسانيان برجاي مانده كه عبارتنداز: نقش تاجگذاري اردشيردوم (383- 379م) كه در سنگ كنده شده به نحوي كه او حلقة سلطنتي نواردار را از اهورامزدا در حالي دريافت ميكند كه در پشت سر او خداي «مهر» بَرسَم به دست ديده ميشود. در سمت چپ اين نقش دوغار هست، غار اول كوچكتر و دربردارندة نقش برجستة شاپور دوم (379- 309م) و پسرش شاپور سوم (388- 383م) همراه با كتيبههايي به زبان پهلوي كه معرف آنها ميباشد، پيكر دو پادشاه از روبرو اما چهرة آنها بصورت نيمرخ به تصوير درآمده كه شاپور دوم در سمت راست و شاپور سوم در سمت چپ قرار دارند.1 غار دوم و بزرگتر كه به فرمان خسرو پرويز كنده شده2 داراي طاقي نيمدايرهاي به سبك درگاه كاخهاي سلطنتي است. پايههاي طاق بر دو ستون قرار دارد كه نقشهاي ظريف درخت و برگ و گل و دو الهة پيروزي (نيكه) به سبك يوناني خالص كه هر كدام تاجي با نوارهاي مواج به سمت ديگري دراز كردهاند، زينت آن است.3 جدار عقب غار مربع و داراي دو نقش برجسته در دو طبقه است. نقش بالا مجلس تاجگذاري را به تصوير كشده كه پادشاه در وسط ايستاده و اهورامزدا در سمت چپ تاجي و آناهيتا در سمت راست افسري به او اعطا كردهاند4 و هر سه تصوير از روبرو ديده ميشوند. در طبقه زيرين سواري مسلح براسب نمايان است كه آن را خسرو پرويز و اسبش شبديز ميدانند، سوار نيزهاي در دست راست دارد كه آن را بر دوش تكيه داد و سپري در دست چپ او هست كه به همراه كمربندي مزين و تركشي پرتير سلاح او را، كه اوج پيشرفت پوشش زرهي زمان ساسانيان است، كامل ميكنند.5 بر ديوارة سمت راست غار بزرگ، نمايش شكار گوزن و بر ديوارة سمت چپ آن نمايش شكار گراز منقش است6 و اين تصاوير به اندازهاي شلوغ و پركار است كه به ندرت ميتوان جاي خالي در سطح تصوير يافت، با اين حال تصاوير بسيار ظريف و با دقت نقش شدهاند بخصوص نقوش پارچه لباسها كه با دقت خاصي انجام گرفته7 و گويا نقشها در آغاز رنگآميزي شده بودند. در مقابل غار نزديك چشمه مجسمهاي از خسرو پرويز قرار داشته كه به علت سقوط در چشمه، پاها و وضوح چهرة آن كاملاً از بين رفته است.8 طاق بستان از جانب دوست و دشمن زيانهايي ديده يكي اينكه نقش سوار و اسب موجود در غار بزرگ توسط مهاجمان عرب به طرز ناشيانهاي شكسته شده و ديگر اينكه در بالاي شكارگاه گراز آغاخني خواجه باشي محمدعلي ميرزا تصوير او و دو پسر او و خودش را حجاري نموده9 و همين تركيب طبيعي اين مكان را برهم زده است.
منابع و مآخذ:
1- گيرشمن، رومان، هنر ايران در دوران پارتي و ساساني، ترجمه بهرام فرهوشي، تهران: علمي و فرهنگي چاپ دوم 1370، صص 191- 190.
2- البته اردمان ادعا ميكند كه ثابت كرده نقش برجستة طاق بستان برخلاف نظر رايج مربوط به پيروز (484- 459م) است نه خسرو پرويز (يارشاطر، احسان، تاريخ ايران از سلوكيان تا فروپاشي دولت ساسانيان)، ترجمه حسن انوشه، تهران: اميركبير 1377، ج 3 (قسمت دوم) ص 321.
3- كريستنسن، آرتور امانوئل، ايران در زمان ساسانيان، ترجمه رشيد ياسمي، تهران: دنياي كتاب، چاپ دهم 1378، صص 596- 595.
4- يارشاطر، همان، صص 602- 598.
5- دريايي، تورج، شاهنشاهي ساساني، ترجمه مرتضي ثاقبفر، تهران: ققنوس 1283، صص 51 و 148 و 192.
6- سامي، علي، تمدن ساساني، شيراز: چاپخانة موسوي، 1342، ج1، ص187.
7- گيرشمن، رومن، ايران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معين،تهران: علمي و فرهنگي، چاپ يازدهم 1375، ص 402.
8- كريستنسن، همان، ص 613.
9- دهخدا، علياكبر، لغتنامه، تهران: دانشگاه، تهران، چاپ دوم از دوره جديد 1377، ج 10، ص 15241.