ملی شدن صنعت نفت
ملي شدن صنعت نفت، نهضت اجتماعي مردم براي ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از بيگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ويليام دارسي [1]انگليسي امتياز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات آن را در سراسر ايران به جز پنج ايالت شمالي ايران كه در مجاورت با روسيه بودند، گرفت. با فوران كردن اولين چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سليمان، شركت نفت ايران و انگليس با دو ميليون ليره تأسيس شد و از 1292ش صدور نفت آغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خريد 56% از سهام شركت، خود را مالك الرقاب امتياز نامة دارسي ساخت.1 همچنين با تلاش در ضايع كردن حقوق ايران در 1312ش با استفاده از اختناق سياسي دورة رضاشاه پهلوي* قرارداد استعماري نفت را تا 1993م تمديد كرد.2 در جنگهاي جهاني اول* و دوم اهميت نفت براي استعمارگران روشن شد و ملتهاي خاورميانه، از آن ميان ايران، نيز به اهميت آن و قراردادهاي استعماري آگاهي يافتند. تلاشهاي ايرانيان در مخالفت با چنين قراردادهايي از اواخر دورة قاجاريه* آغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهاني دوم* اقداماتي با صبغة ملي و استقلالطلبانه در راستاي نهضت عليه امتياز نفت به رهبري دكتر محمد مصدق* از دورة چهاردهم مجلس شوراي ملي* آغاز شد (1323ش).3 دكتر مصدق با طرح «سياست موازنة منفي» در ندادن امتياز به بيگانگان باب هرگونه گفت و گو دربارة نفت با دول خارجي را مسدود كرد و با هر عاملي كه «ايرانيت» و «اسلاميت» و حفظ قوميت و تمدن ايران را به خطر ميانداخت مخالفت كرد4 و «اصل استقلال» را در پيوند با «اصل آزادي» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نيز با ياري همكاران خود از تصويب گفت و گوهاي گِس ـ گلشائيان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد.5 با تشكيل كميسيون نفت در مجلس شانزدهم به رياست دكتر مصدق مخالفت با دولتهاي ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمآرا6 ادامه يافت. بر پاية ماده واحدهاي كه به مجلس حق استيفاي حقوق ملي و مذاكرات و اقدامات لازم براي دفاع از منافع و ثروتهاي كشور را ميداد، دولت رزمآرا را استيضاح كردند و عمليات زيانبار «شركت نفت ايران و انگليس» را نشان دادند. با شرايط پيش آمده اصل ملي شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سيدحسين فاطمي* پيشنهاد شده بود به نهضت همگاني اجتماعي تبديل شد.7 اجتماع عظيم مردم در مسجد شاه به دعوت آيتالله سيدابوالقاسم كاشاني (به ويژه در 1 ديماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزة هم آهنگ و يكپارچة مردم و احزاب ملي در جبهة ملي ايران* به رهبري دكتر مصدق، در مقابل كارشكنيهاي دربار و طرفداران انگليس از يك سو و حزب توده و سياستهاي شوروي از سوي ديگر، به پيروزي رسيد8 و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شوراي ملي و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملي شدن صنعت نفت به اينگونه به تصويب رسيد:9 «به نام سعادت ملت ايران و به منظور كمك به تأمين صلح جهاني، امضاءكنندگان ذيل پيشنهاد مينماييم كه صنعت نفت ايران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملي اعلام شود، يعني تمام عمليات اكتشاف و استخراج و بهرهبرداري در دست دولت قرار گيرد».10
مآخذ:
1. فاتح، مصطفي. پنجاه سال نفت ايران. تهران: مهر، ص15-20.
2. براي آگاهي بيشتر ← فرمانفرمائيان، منوچهر. ملاحظاتي چند دربارة نفت. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.
3. مكي، حسين. نفت و نطق مكي. تهران: اميركبير، 1357ش، ص12.
4. ← كياستوان، حسين. سياست موازنة منفي در مجلس چهاردهم. تهران: تابان، 1327ش.
5. ← [مجلس شوراي ملي]، مذاكرات دورة پانزدهم قانونگذاري. تهران: مجلس شوراي ملي، 1327ش.
6. بيل، جيمز؛ راجرلويس، ويليام. مصدق، نفت، ناسيوناليسم ايراني. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي و كاوه بيات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.
7. مصدق، محمد. خاطرات و تألمات مصدق. به كوشش غلامحسين مصدق و ايرج افشار، تهران: علمي، 1365ش، ص229 و 239.
8. ← مكي، حسين. كتاب سياه. تهران: علمي، 1356ش.
9. ← روحاني، فؤاد. تاريخ ملي شدن صنعت نفت ايران. تهران: كتابهاي جيبي، فرانكلين، 1353ش.
10. [مجلس شوراي ملي]، مذاكرات دورة شانزدهم قانونگذاري. جلسة 128، 24، اسفندماه 1329ش.
ناصر تکمیل همایون
[1]. William Knox D’Arcy