حماسه

حماسه[1]، نوعي شعر در وصف پهلواني‌ها، دلاوري‌ها، جنگ‌ها، پيروزي‌ها و افتخارات قومي و ملي مردم يك سرزمين، در لغت به معني دليري و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستاني روايتي است، با زمينه‌اي قهرماني و رنگ قومي و ملّي و سبكي فاخر كه در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌اي دور رخ مي‌دهد.¹ حماسه قديمي‌ترين انواع ادبي و به گفتة لامارتين[2] شاعر فرانسوي: شعر ملل است به هنگام طفوليت ملل، آنگاه كه تاريخ و اساطير، ‌خيال و حقيقت درهم مي‌آميزند و شاعر مورخ ملت است.² از آنجا كه حماسه به زندگي و اعمال پهلوانان مي‌پردازد، ‌نام «شعر پهلواني» نيز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سينه به سينه و به صورت شفاهي نقل مي‌شد و بيشتر به سبب نياز و ضرورت به كتابت درمي‌آمد. از اين رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند.³ الف) حماسه‌هاي سنّتي كه به آن حماسه‌هاي ابتدايي يا نخستينه و حماسه‌هاي شفاهي نيز گويند، مانند: ايلياد[3] و اوديسه[4]، ‌مِهابهاراتا[5]، اياتكار زريران،^* ‌شاهنامة^* فردوسي^* و گرشاسب‌نامة‌^* اسدي^*؛ ب) حماسه‌هاي ثانوي يا ادبي كه بر مبناي حماسه‌هاي كهن پديد آمده‌اند، نظير بهشت گمشده[6] از ميلتون[7]، ‌شاعر انگليسي، ج) حماسه‌هاي متأخر يا سومين كه از روي حماسه‌هاي ثانوي در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند رستم و سهراب آرنولد[8] شاعر انگليسي كه بر مبناي رستم و سهراب شاهنامه سروده شده است.⁴ در ادبيات، دو نوع منظومة‌حماسي مي‌توان يافت: 1ـ منظومه‌هاي حماسي طبيعي و ملّي كه به ذكر جنگ‌ها، ‌پهلواني‌ها و فداكاري‌هاي يك ملت در طي قرون مي‌پردازد، نظير ايلياد و اوديسه از هومر[9] شاعر يوناني، مهابهاراتا هندوان و ‌شاهنامة فردوسي در زبان و ادبيات فارسي، ‌2ـ منظومه‌هاي حماسي مصنوع كه در آن شاعر با رعايت قواعد و قوانين شعر حماسي، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع مي‌كند كه منظومة هانرياد[10] ولتر[11] نويسنده و شاعر فرانسوي از اين نوع است.⁵ از ديدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسيم كرده‌اند: 1ـ حماسة‌ اساطيري مانند گيلگمش[12] به زبان سومري و اياتكارزريران به پهلوي، 2ـ حماسة پهلواني كه ممكن است جنبة اساطيري داشته باشد نظير ايلياد و اوديسه و ممكن است جنبة‌تاريخي داشته باشد نظير شهنشاه نامه فتحعلي خان صبا كه قهرمانش فتحعلي شاه قاجار (حك 1212ـ 1250ق) است، 3ـ حماسة ملي مانند بيووُ لف[13] در ادبيات انگليس و شاهنامه در ادبيات ايران، ‌4ـ حماسة ديني يا مذهبي نظير كمدي الهي[14] از دانته[15] شاعر ايتاليايي و خاوران نامة ابن حسام (د 875ق / ؟م)، ‌5ـ حماسة عرفاني كه به ويژه در ادبيات فارسي تشخص زيادي دارد، 6ـ حماسة مضحك كه با سبك حماسه به موضوعات مسخره مي‌پردازد نظير موش و گربه سرودة عبيد زاكاني^* (م 771ق / ؟م).⁶ از حماسه‌هاي پيش از اسلام مي‌توان به يشت‌ها^* از بخش‌هاي اوستا^* و نيز يادگار زريران منظومة حماسي به زبان پهلوي اشاره كرد. در شعر فارسي مناسب‌ترين وزن براي بيان حماسي بحر متقارب است كه نخست دقيقي (م 368ق / ؟م) و سپس فردوسي و بيشتر حماسه سرايان از آن سود برده‌اند.⁷ وجوه مشتركي را مي‌توان براي بيشتر حماسه‌ها در نظر گرفت كه از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه يك هيأت مركزي پهلواني^* (جهان پهلوان) حضور دارد كه برآيند نهاد پهلواني است، ب ـ در هر حماسه يك عنصر نيرومند، خواه آييني و ماوراء طبيعي و خواه اخلاقي و سياسي و گاه نيز تاريخي، به آرايش حماسي آن مفهوم ويژه‌اي مي‌بخشد، ج‌ـ در هر حماسه سفرهاي مخاطره‌آميزي در رابطه با زندگي قهرمانان يا قهرمان اصلي روايت مي‌شود، دـ در هر حماسه رويدادهاي ناگوار و پر خطر، و دلاورانة رزمي و عاشقانه‌اي روي مي‌دهد كه نمودگاه روحيه و كنش پهلوانان است.⁸

مشهورترين حماسه‌هاي موجود در ادبيات جهان ابتدا در سرزمين‌هاي كهن ايران، ‌هند، ‌بين‌النهرين، ‌يونان و روم باستان و سپس در كشورهاي اروپايي آشكار شد. قديم‌ترين منظومة حماسي جهان گيلگمش پادشاه اوروك[16] واقع در بين‌النهرين قديم است. بزرگ‌ترين اثر حماسي ايران زمين و ادبيات فارسي شاهنامة حكيم فردوسي است. از ديگر حماسه‌هاي جهان در يونان باستان ايلياد و اوديسه، در روم باستان انه‌ئيد،[17] اثر ويرژيل،[18] شاعر رومي، در فرانسه شانسون دوژست،[19] از تورولدوس،[20] در آلمان نبيلونگن[21] و در انگليس بهشت گمشده اثر ميلتون است.⁹

مآخذ:

1. رستگار فسايي، منصور. انواع نثر فارسي. تهران: سمت، 1380، ص 352.
2. شميسا، سيروس. انواع ادبي (ويرايش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.
3. تميم داري، احمد. كتاب ايران؛ تاريخ ادب پارسي. ‌تهران: انتشارات بين‌المللي الهدي، چ 1، 1379، ص 137.
4. شميسا، ‌سيروس. همان، ‌ص 68.
5. صفا، ‌ذبيح‌الله. حماسه‌سرايي در ايران. تهران: اميركبير، چ 3، 1352، ص 5 و 6.
6. دانشنامة ادب فارسي (2)؛ فرهنگنامة ‌ادبي فارسي. به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.
7. دانشنامة ادب فارسي (1)؛‌ ادب فارسي در آسياي مركزي. ‌همان، 359.
8. مختاري، ‌محمد. حماسه در رمز و راز ملي. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.
9. رزمجو، ‌حسين. قلمرو ادبيات حماسي ايران. تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).

[1].  Epic.

[2].  Lamartin.

[3].  Iliad.

[4].  Odyssee.

[5].  Mahâbhâeratâ.

[6].  Paradis perdu.

[7].  Milton.

[8].  Arnold.

[9].  Homer.

[10].  Henriade.

[11].  Voltaire.

[12].  Gilgamesh.

[13].  Beowulf.

[14].  Diviná Commedia.

[15].  Dante.

[16].  Uruk.

[17].  Eneid.

[18].  Virgil.

[19].  Chanson de geste.

[20].  Turoldus.

[21].  .

ابوالقاسم رادفر