سروش اصفهانی

سروش اصفهاني (1228 ـ 1285ق/ 1813 ـ 1868م) شاعر.

ميرزا محمدعلي ملقب به خان و شمس الشعرا و متخلص به سروش، فرزند قنبرعلي اصفهاني سدهي، شاعر قصيده سراي سدة 13ق در اصفهان به دنيا آمد.¹ سلسلة نسب او به نجم ثاني از سرداران بنام شاه اسماعيل اول صفوي (حك 905ـ930ق / ؟م) مي‌رسيد. اجداش كارگزار ملوك بودند، اما پدرش پيشة قصابي داشت و روزگار را به سختي مي‌گذراند.² سروش در ابتداي جواني از زادگاهش به اصفهان رفت و چند سالي در ساية حمايت سيد بيدآبادي (م 1260ق / ؟م) مجتهد و مدرس مشهور آن دوره زيست و كمي خواندن و نوشتن آموخت.³ سپس در دورة وليعهدي ناصرالدين شاه (حك 1264ـ1313ق / ؟م) در تبريز به خدمت آن شاهزاده راه يافت و با سرودن قصايدي در مدح او به شهرت رسيد. پس از جلوس ناصرالدين شاه در تهران ملك الشعراي دربار وي شد و ثروت فراواني اندوخت.⁴ از آن پس سال‌ها با سمت شاعر رسمي دربار به آسايش گذراند و سرانجام در تهران درگذشت. از آثارش مي‌توان: شمس المناقب (به اهتمام ابراهيم مشتري طوسي، تهران، 1300ق)، ‌در مدح و منقبت پيامبر (ص) و خاندان نبوّت، ‌مثنوي روضةالانوار در ذكر واقعة كربلا، ديواني به نام زينة المدايح و قصايد، ‌فتح نامه‌ها و مثنوي‌هاي (ارديبهشت‌نامه، ساقي‌نامه، الهي‌نامه) را نام برد. ديوان كامل او نخستين بار در 1339ـ1340ش با مقدمة جلال همايي و به اهتمام محمدجعفر محجوب در دوجلد به چاپ رسيد.⁵ سروش دست كم هفت هزار بيت از نه هزار بيت قصايدش را از قصايد فرخي و بقيه را از منوچهري، ‌عنصري، ‌مسعود سعد، ‌رودكي و ديگران پيروي كرده است.⁶ به رغم صنعت‌گري‌هاي كه احياناً در كلامش وجود دارد، تا حدي به سرّ لطيفة سهل و ممتنع نيز دست مي‌يابد.⁷

مآخذ:

1. اثرآفرينان. زير نظر سيدكمال حاج سيدجوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، 1378، ج 2، ص 239.
2. محجوب، محمدجعفر. ديوان شمس الشعرا سروش اصفهاني. يا مقدمة جلال همايي، ‌تهران: اميركبير، 1339ـ1340، ج 1، ص 2 (مقدمه همايي).
3. تجربه كار، ‌نصرت. سبك شعر در عصر قاجاريه. تهران: چاپ مسعود سعد، 1350، ص 105.
4. شمس لنگرودي، محمد. مكتب بازگشت (ويرايش دوم). تهران: نشر مركز، 1375، ص 243.
5. آرين‌پور، يحيي. از صبا تا نيما. ‌تهران: جيبي، چ 2، 1351، ‌ج 1، ص 87.
6. حميدي شيرازي، مهدي. شعر در عصر قاجار. ‌تهران: گنج كتاب، چ 1، 1364، ص 232.
7. زرين‌كوب، عبدالحسين. سيري در شعر فارسي. تهران: نوين، چ 1، 1363، ص 176. و نيز نگ: صفايي، ابراهيم. نهضت ادبي ايران در عصر قاجار. تهران: ابن سينا، چ 2، بي تا، ص 94- 102.

ابوالقاسم رادفر