سعدی

سعدي (ح 606ـ691 يا 694ق / ؟م) شاعر، نويسنده.

شيخ مشرف‌الدين مصلح بن عبدالله، مكني به ابومحمد، ملقب به شيخ اجل و افصح المتكلمين و متخلص به سعدي بي گمان يكي از پنج شاعر طراز اول ايران و بزرگ‌ترين شاعر جامع الاطراف زبان فارسي است.¹ سعدي در شيراز در ميان خانداني كه از عالمان دين بودند، متولد شد. ظاهراً پدرش ملازم اتابك سعد بن زنگي بود. در دوران كودكي پدر خود را از دست داد و تحت تربيت نياي مادري خود قرار گرفت.² در آغاز جواني به عبادت و تقوا گراييد و شب و روز را به بيداري گذراند. مقدمات علوم متداول عصر را در شيراز آموخت.³ در 623ق / 1226م به دليل اوضاع آشفتة فارس، شيراز را ترك گفت و براي تكميل تحصيلات به بغداد رفت و در مدرسة نظاميه به كسب دانش پرداخت.⁴ در بغداد از مجالس ذوق و سماع آن شهر بزرگ عباسيان بهره برد. صحبت شيخ شهاب‌الدين عمر سهروردي (د 632ق / ؟م) صوفي بزرگ آن عهد را دريافت و از ابوالفر ج بن جوزي (د 597ق / ؟م) فقيه و محتسب بغداد ارشاد گرفت. با كاروان حج مكرّر پياده حجّ گزارد. مدتي را نيز در بصره و كوفه به سر برد. چندي هم به حلب رفت و در آنجا گرفتار زن بدخوي عرب شد. در صنعا طفل خردسالش را از دست داد. او بجز بلاد عرب از شهرهاي شرق مانند بلخ، ‌باميان، كاشغر و سومنات در هند هم ديدار كرد.⁶ سرانجام در دورة فرمانروايي ابوبكر بن سعد زنگي از اتابكان سلغري فارس به شيراز بازگشت. در اين زمان، ‌او شاعري مشهور و مورد احترام مردم و حكومت بود. در شيراز به خانقاه ابوعبدالله بن خفيف (د 371ق / ؟م) صوفي مشهور، ‌فرود آمد.⁷ در 655ق / ؟م بوستان و يك‌سال بعد گلستان را نوشت. نزد اتابكان فارس، به ويژه سعد بن ابوبكر بن سعد زنگي (حك 632ـ668ق / ؟م) كه شيخ تخلص خود را از نام او برگزيده بود، شأن و اعتبار بسيار يافت.⁸ سعدي جز ابوبكر بن سعد و پسرش، بزرگان و دانشمنداني مانند شمس‌الدين صاحب ديوان و برادرش عطاملك جويني را مدح گفت. با شاعراني چون مجد همگر (د 686ق / ؟م) و خواجه همام تبريزي (د 714ق / ؟م) ارتباط داشت و مورد ستايش آنان قرار گرفت.⁹ سرانجام سعدي در زادگاهش درگذشت و در خانقاهي كه اكنون به تكية سعدي مشهور و زيارتگاه مردم جهان است، به خاك سپرده شد.¹⁰

آثار سعدي به اعتبار موضوع در عام‌ترين تقسيم شامل دو گروه است: 1ـ آثاري كه ماية آنها پند واندرز و آموزش‌هاي اخلاقي است، 2ـ آثار تغزّلي، ‌غنايي و عاشقانه.¹¹ از آثار مهم او به جز منظومة بوستان و ديوان غزليات مي‌توان مجالس پنجگانه، رساله در پاسخ صاحب ديوان، رساله در عقل و عشق، رسالة نصيحةالملوك و گلستان را در نثر نام برد.¹² گفتني است كه اقامت و تحصيل سعدي در ديار عرب سبب تبحّر او در زبان عربي و ادب عرب گرديد، چنان كه قصايد عربي و ملمعات او گواه اين تبحّر است. طرز بيان او بر انسجام لفظ و رقت معني استوار است و به ويژه سهل ممتنع در سخن او جلوه‌اي بارز دارد.¹³ بدون شبهه، ‌سعدي يكي از گويندگاني است كه مستند معيار فارسي امروزي به شمار مي‌رود. او منتهي اليه سير تحول زبان فارسي قرار گرفت و ضابطة زباني شد كه بدان تكلّم مي‌كنيم.¹⁴ به گفتة هانري ماسه[1] خاورشناس فرانسوي، ‌در سده‌هاي 18و 19م، نويسندگان و شاعران اروپايي مانند ديده رو[2]، ولتر[3]، گوته[4]، ويكتور هوگو[5] و جز آنان از سعدي و مقام ارجمند وي بسيار سخن گفته‌اند. رالف امرسون[6] شاعر و فيلسوف امريكايي مي‌نويسد: بشريت به سعدي علاقه‌مند است. سعدي شاعر دوستي، عشق، ايثار، بخشش، ‌صفا و عنايت الهي است.¹⁶ اهميت سعدي در سرودن غزل عاشقانه در آن است كه زبان غزل را كمال بخشيد و چون به سبك انوري (د 585ق / ؟م) توجه داشت، زبان غزل را هموار و زود فهم كرد.¹⁷ آثار سعدي، به ويژه بوستان و گلستان به زبان‌هاي گوناگون دنيا ترجمه و شرح شده است. همچنين كتاب‌هاي مختلفي دربارة سعدي و يا به تقليد از آثار او به زبان‌هاي گوناگون نوشته‌اند.

مآخذ:

1. خالقي‌راد، حسين. قطعه و قطعه سرايي. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چ 1، 1375، ص 337.
2. تميم‌داري، احمد. كتاب ايران؛ تاريخ ادب پارسي. تهران: انتشارات بين‌المللي الهدي، چ 1، 1379، ص 216.
3. محلاتي شيرازي، صدرالدين. مكتب عرفان سعدي. شيراز: دانشگاه پهلوي (شيراز)، چ 2، 1346، ج 1، ص 42 (مقدمه).
4. براون، ‌ادوارد. از سنايي تا سعدي. ترجمه غلامحسين صدري افشار، تهران: مرواريد، چ 1، 1351، ص 211ـ 212.
5. زرين‌كوب، عبدالحسين. با كاروان حلّه. تهران: آريا، ‌1343، ص 230.
6. موحد، ضياء. سعدي. تهران: طرح نو، چ 2، 1374، ص 58ـ 59 (به اختصار).
7. سعدي، كليات سعدي. با تصحيح و مقدمة محمدعلي فروغي، تهران: جاويدان، بي تا، ص چهار (مقدمه).
8. خانلري (كيا)، زهرا. فرهنگ ادبيات فارسي دري. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1348، ص 269.
9. محلاتي شيرازي، صدرالدين. همان.
10. موحد، ضياء. همان. ص 67.
11. رستگار فسايي، منصور. انواع نثر فارسي. تهران: سمت، 1380، ص 482ـ 483 ـ 484 (به اختصار).
12. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: جيبي، چ 3، 1381، ج 1، ص 1296 ـ 1297 (ذيل سعدي).
13. دشتي، ‌علي. قلمرو سعدي. تهران: اميركبير، چ 3، 1344، ص 91.
14. پزشك‌زاد، ايرج. طنز فاخر فارسي. تهران: نشر شهاب، چ 1، 1381، ص 15 (درآمد).
15. Ralf waldo Emerson. Journals. vol. IX, Boston, 1912, p.562.
16. تميم‌داري، ‌احمد. همان. ‌ص 218. و نيز نگ: حسن لي، كاووس. فرهنگ سعدي پژوهي. شيراز: بنياد فارس شناسي با همكاري مركز سعدي شناسي، چ 1، 1380؛ ذكر جميل سعدي. ‌كميسيون ملي يونسكو و وزارت ارشاد اسلامي، 1364، 3ج؛ رستگار فسايي، منصور. مقالاتي دربارة زندگي و شعر سعدي. شيراز: دانشگاه پهلوي (شيراز)، چ 1، 1352.

[1]. Henry Massé.

[2]. Diderot.

[3]. Voltarie.

[4]. Goethe.

[5]. V. Hugo.

ابوالقاسم رادفر