سمک عیار

سَمَكِ عيّار، از داستان‌هاي بلند و عاميانة فارسي در شرح دلاوري‌ها، جوانمردي‌ها، ‌زيركي‌ها و تدابير عيّاري به نام سمك.¹ اين كتاب را ‌فرامرز بن خداداد بن عبدالله كاتب ارجاني از زبان يكي از قصه‌پردازان عهد به نام صدقة بن ابوالقاسم شيرازي گردآوري و نوشته است.² زمان تأليف اصل قصّه و جمع و تدوين آن روشن نيست، اما با توجه به وجود اسامي خاص تركي در متن كتاب، مي‌توان تاريخ تدوين آن را در اواخر دوران سلجوقي (429-700ق / 1037-1300م) دانست. قهرمان داستان، ‌خورشيد شاه پسر شاه حلب و نوادة دختري شاه عراق است كه به دنبال دلبستگي به دختر فغفورشاه چين، به جنگ پادشاه ماچين مي‌رود.³ سمك عيار با اشتمال بر هزاران نكتة اجتماعي، ‌فلسفي و اخلاقي، كتابي سودمند به شمار مي‌رود و خواننده را با بسياري از افكار و معتقدات و آداب و رسوم مردمان سده‌هاي 3-6ق / 9-14م⁴ به‌ويژه اوضاع اجتماعي سده‌هاي 6 و 7 / 14 و 15م آشنا مي‌كند.⁵ سبك آن ساده و روان و از لحاظ قواعد لغوي و دستوري استوار است.⁶ اگرچه بيشتر وقايع كتاب در چين و ماچين مي‌گذرد، ولي قرائني چون وجه تسمية‌خورشيد شاه و اشارة تاريخ سيستان به وجود دو قبيلة سمكي و صدقي در سيستان، نشان مي‌دهد كه اين داستان كاملاً ايراني است.⁷ سمك عيار دور از هرگونه ابتذال و سرشار از شوخي، عشق، رزم، رنگ و موسيقي است.⁸ نسخة يگانه‌اي از اين داستان سه جلدي به شماره‌هاي 379، 380 و 381 در كتابخانة بادلين آكسفورد نگهداري مي‌شود.⁹ پرويز ناتل خانلري متن كامل آن را تصحيح و به ترتيب از سال 1338ش به بعد در 5 جلد چاپ كرد و تا كنون چند بار سمك عيار تجديد چاپ شده است.

مآخذ:

1. مصاحب، غلامحسين. دايرة المعارف فارسي. ج 1، ص 1337.
2. يوسفي، ‌غلامحسين. ديداري با اهل قلم. مشهد: دانشگاه فردوسي، 1355، ص 220.
3. ناتل خانلري، پرويز. مقدمه بر سمك عيار. ‌تهران: بنياد فرهنگ ايران، چ 3، 1347، ج 1، ص پنج ـ شش (مقدمه).
4. علوي، ‌ي. «سمك عيار»، ‌وحيد. س 6، ش 11 (آبان ماه 1348)، ‌ص 1017.
5. مصاحب. همانجا.
6. صفا، ‌ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: ابن سينا، چ 6، 1252، ج 2، ص 989 و 991.
7. فرامرز بن خداداد كاتب ارجاني. سمك عيار. به كوشش پرويز ناتل خانلري، ص 221.
8. كيا، ‌خجسته. قهرمانان بادپا. تهران: نشر مركز، چ 1، 1375، ص 82.
9. صفا. همان. ج 2، ص 988.

ابوالقاسم رادفر