صحف ابراهیم

صحف ابراهيم، تذكره‌اي عمومي در شرح حال سرايندگان كهن و جديد فارسي گوي،¹ تأليف علي ابراهيم خان بنارسي، متخلص به خليل (1148 ـ 1208ق / 1735 ـ 1793م). مؤلف دولتمرد، شاعر و تذكره‌نويس شبه قاره اين تذكره را در 1190ق / 1776م آغاز و در 1206ق / 1791م به نام شاه عالم دوم گوركاني (حك 1173 ـ 1221ق / 1759 ـ 1806م) تمام كرد.² صحف ابراهيم با شرح حال 3278 شاعر به ترتيب الفباي نام يا تخلص آ‎نان تدوين شده است. تذكره با ابويزيد بسطامي^* شروع مي‌شود و با يگانة بلخي پايان مي‌پذيرد.³ مقدمة آن به نثر مصنوع، اما ديگر بخش‌هاي آن به نثري ساده است.⁴ از ميان مآخذ بسيار آن مي‌توان از انساب سمعاني؛ معجم البلدان ياقوت؛ عالم آراي عباسي؛ ‌مآثر رحيمي؛ منتخب التواريخ بدأوني؛ چهارمقاله^* نظامي عروضي؛ تاريخ گزيده؛^* ‌تذكرة دولتشاه؛^* هفت اقليم؛ ^* ‌نفحات الانس جامي^* ياد كرد.⁵ صحف ابراهيم بيشترين تعداد سرايندگان و انواع شعر نظير قصيده، ‌غزل، قطعه، رباعي، ترجيع و تركيب بند، مخمس، ‌مسدّس، معمّا و مثنوي را دربر دارد.⁶ آگاهي‌هاي تاريخي مندرج در اين تذكره به آن ارزش خاصي بخشيده است.⁷ نسخه‌هاي دست‌نويسي از آن در كتابخانة برلين و در كتابخانه‌هاي خدابخش در پتنا و بانكيپور هندوستان نگهداري مي‌شوند.⁸ بخش معاصران صحف ابراهيم به اهتمام عابد رضا بيدار در 1978م از سوي كتابخانة خدابخش چاپ شده است.

مآخذ:

1. مصاحب ،‌ غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. ‌تهران: جيبي و فرانكلين، چ3، 1381، ج2، ص1558 (ذيل صحف ابراهيم).
2. برزگر، « صحف ابراهيم». دانشنامة ادب فارسي (4)؛ ادب فارسي در شبه قاره. به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ‌چ1، 1375، ج4، ص1592.
3. منزوي ،‌احمد. فهرست‌وارة كتاب‌هاي فارسي. ‌تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، چ1، 1376، ج3، ص1926.
4. برزگر، همان‌جا.
5. نقوي، عليرضا. تذكره‌نويسي فارسي در هند و پاكستان. ‌تهران: علمي، 1343ش / 1964م، ص473.
6. گلچين معاني، احمد. تاريخ تذكره‌هاي فارسي. ‌تهران: دانشگاه تهران، 1348، ج1، ص760.
7. نقوي، عليرضا. همان، ص 475.
8. گلچين معاني، احمد. همان، ص 762.

ابوالقاسم رادفر