نظامی عروضی سمرقندی
نظامي عروضي سمرقندي (زنده در 550 ق / ؟م) نويسنده، شاعر، پزشك و منجم.
ابوالحسن نظامالدين / نجمالدين احمد فرزند احمد بن عمر بن علي سمرقندي گويا در اواخر سدة 5 ق / 11م در سمرقند زاده شد.1 تحصيلات مقدماتي را در زادگاهش به پايان رساند. پس از آن ميان 504ـ506 ق / ؟م به خراسان رفت و در آنجا با عمر خيام نيشابوري* و اميرمعزي ملاقات كرد.2 بعد به قصد پيوستن به اردوي سلطان سنجر سلجوقي (حك 511ـ552 ق / ؟م) در اطراف طوس رهسپار آن نواحي شد. وي ضمن سفر از آرامگاه فردوسي نيز ديدن كرد و از 512ـ516 ق / ؟م در نيشابور به سر برد.3 افزون بر شاعري در پزشكي و نجوم به مهارت رسيد. با ملوك غور/ آلشَنسب معاصر بود و سالها آنان را مدح گفت. در 547 ق به هنگام جنگ سلطان علاءالدين غوري چندي در هرات مخفي شد.4 چون در علم عروض مهارت بسيار داشت، به نظامي عروضي اشتهار يافت.5 به قول محمد عوفي* «اكثر اشعارش را در قالب مثنوي ميسرود و از نخستين شاعراني بود كه در شعر فارسي صنعت را به كار گرفت».6 با اين همه، جز چند قطعة ضعيف، اشعار ديگري از او در دست نيست، اما در نثر فارسي مقام ارجمندي دارد.7 شهرتش مديون كتاب چهار مقاله* / مجمع النوادر است كه آن را به نام ابوالحسن حسامالدين علي بن فخرالدوله برادرزاده ملك شمسالدين پادشاه خود به نگارش درآورد.8
مآخذ:
- صفا، ذبيحالله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: ابن سينا، چ 4، 1347، ج 2، ص 961 ، 962 ( به اختصار).
- دهخدا، علي اكبر. لغتنامه. زير نظر محمد معين، تهران: دانشگاه تهران، 1346، ج 42 ، ص 600 (ذيل نظامي عروضي).
- نظامي عروضي سمرقندي، احمد. چهارمقاله. با تصحيح مجدد، شرح لغات و عبارات و توضيحات محمد معين، تهران: زوّار ، چ 3، 1333،ص 13، 14 (مقدمة علامه قزويني).
- همان، ص10، 14 (مقدمة علامه قزويني).
- هدايت، رضاقليخان. مجمع الفصحاء. به كوشش مظاهر مصفا، تهران: اميركبير، 1340، ج 3، ص 1409.
- عوفي، محمد. لباب الالباب. به سعي و اهتمام و تصحيح ادوارد برون، ليدن: بريل، 1321ق / 1903م، ج 2، ص 207.
- بهار (ملك الشعرا)، محمدتقي. سبك شناسي. تهران: كتابهاي پرستو، چ 4، 2536 (1356)، ج 2، ص 297.
- دهخدا، علي اكبر. همانجا. و نيز نگ: براون، ادوارد. تاريخ ادبيات ايران(2)؛ از سنايي تا سعدي. ترجمة غلامحسين صدري افشار، تهران: مرواريد، چ 1، 1351، ص 39؛ دولتشاه سمرقندي. تذكرةالشعرا. به سعي و اهتمام ادوارد برون، ليدن: بريل، 1318ق/ 1900م، ص60؛ رازي، امين احمد. تذكرة هفت اقليم. با تصحيح، تعليقات و حواشي محمدرضا طاهري (حسرت)، تهران: سروش، چ 1، 1378، ج 3، ص 1529.
ابوالقاسم رادفر