نظامی گنجوی

نظامي گنجوي (حـ 530 ـ 614 ق / ؟م) حكيم ، شاعر.

حكيم جمال‌الدين متخلص به نظامي و مشهور به نظامي گنجوي فرزند يوسف بن زكي بن مؤيد از مهمترين شاعران فارسي‌گو بود كه در گنجه به دنيا آمد. برخي اصلش را از قُهِستانِ قم،¹ و برخي ديگر از «تا» (روستايي در تفرش) نوشته‌اند. در بسياري از تذكره‌هاي كهن تخلصش نظامي مطّرزي ضبط شده است.² وي افزون بر علوم معقول و منقول، در دانش‌هاي ادبي و عربي نيز مهارت داشت. همچنين در حكمت الهي، رياضي و پزشكي دستي داشت.⁴ همة عمر در گنجه زيست و جز يك بار آن هم به فراخوان اتابك قزل ارسلان (د 587 ق / ؟م) از زادگاهش بيرون نرفت. با شاعراني چون خاقاني^* و عوفي^* معاصر بود و گويا اشعاري هم دررثاي خاقاني سرود.⁶ دولتشاه سمرقندي٭ او را از جمله مريدان اخي فرج زنجاني (د 557 ق / ؟م) صوفي مشهور دانسته كه صحت و سقم اين مطلب هنوز مشخص نيست.⁸ نظامي نزد پادشاهان و اميران سرزمين‌هاي مجاور نظير اتابكان آذربايجان، شروانشاهان ،‌آق سُنُقريان و ديگران حرمت بسيار داشت. با اين همه شاعري درباري نبود. او بيشتر اوقاتش را در انزوا مي‌گذراند.⁹ از ميان پادشاهان و اميراني كه با آنان معاصر بود و برخي از آثارش را به رسم پيشكش به نام آنان سرود، مي‌توان فخرالدين بهرامشاه (حك 550 ـ حـ 615 ق / ؟م)، ‌اتابك محمد جهان پهلوان (حك 568 ـ 581 ق / ؟م)، ‌اخستان بن منوچهر (زنده در 55 ق / ؟م)، ‌علاءالدين كرپ ارسلان (د 604 ق / ؟م) و نصرةالدين ابوبكر (د 607 ق / ؟م) بن محمد جهان پهلوان را نام برد.¹⁰ نظامي گنجوي در بسياري از مسائل و عقايد مهم ديني با معتزله مخالفت داشت و از اشاعره پيروي مي‌كرد. همچنين با وجود پايبندي به اصول اسلام نسبت به ايران و ايراني تعصب مي‌ورزيد.¹¹ وي سرانجام در گنجه با دنيا وداع گفت. آرامگاهش در گنجه تا اواسط دورة‌ قاجار برپا بود، اما پس از آن رو به ويراني گذاشت و ديگربار دولت محلي آذربايجان شوروي آن را ساخت.¹² از آثارش:  1- مخزن الاسرار، 2- خسرو و شيرين، 3-  ليلي و مجنون، 4- هفت پيكر، 5-  اسكندرنامه را مي‌توان نام برد. اين آثار به پنج گنج و خمسة نظامي شهرت دارند.¹³ نظامي يگانه شاعري است كه تا پايان سدة 6 ق/ 12م شعر تمثيلي را به بالاترين درجة تكامل رساند.¹⁴ نكته مهم در منظومه‌هاي نظامي، درك صحيح شاعر از روح داستان و موضوع شعرش است. پس از وي بيشتر سرايندگان منظومه‌هاي عاشقانه دانسته يا ندانسته به تقليد از او برخاستند.¹⁵ خواجوي كرماني،^* جامي،^* هاتفي، عرفي، وحشي بافقي،^* ‌مكتبي، فيض فياضي، اشرف مراغي و آذربيگدلي^* از آن جمله‌اند.¹⁶ افكار بلند و شاعرانة نظامي در لابه لاي آثارش باعث گرديده كه از وي به عنوان شاعري حكيم ياد شود. اين امر و مسائل ديگري نظير تعداد بسيار مقلدان وي و همچنين عفت كلامش نظامي را در زمرة هشت شاعر طراز اول زبان و ادب فارسي قرار داده است.¹⁷ او چون در بيان اشعارش به دنبال تازه جويي بود، به استعاره بيش از تشبيه و به تشبيه بيش از توصيف عادي پرداخت.¹⁸ دربارة نظامي و احوال و آثارش كتاب‌هاي بسيار نوشته شده كه فهرست آن‌ها در كتابشناسي نظامي تأليف ابوالقاسم رادفر آمده است.

مآخذ:

1. صفا، ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: ابن سينا، ‌چ 6، 1352، ج 2، ص 798 ـ 800 (به اختصار).
2. نفيسي، سعيد. ديوان نظامي گنجوي. تهران: ‌فروغي، 1338، ص 3 ،‌6.
3. زنجاني، برات. احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار نظامي گنجوي. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص11.
4. وحيد دستگردي، حسن. گنجينة گنجوي. تهران: ابن سينا، چ 2، 1335، ص31، 32.
5. اثرآفرينان. زير نظر عبدالحسين نوايي، ‌تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، چ 1، 1380، ج 6، ص 54.
6. صفا، ‌ذبيح‌الله، ‌همان، ص 800.
7. زرين‌كوب، ‌عبدالحسين. با كاروان حله. تهران: علمي، چ 10، 1376، ص 200.
8. صفا،‌ ذبيح‌الله. همان، ص 801 ـ 804 (به اختصار).
9. وحيد دستگردي، ‌حسن. همان، ص 38، 41.
10. صفا،‌ ذبيح‌الله. همان، ‌ص 801.
11. وحيد دستگردي، حسن. همان، ص 47 ـ‌48 (به  اختصار).
12. صفا، ‌ذبيح‌الله. همان، ص 807.
13. يوسفي، ‌غلامحسين. چشمة روشن. تهران: علمي، چ 1، 1362، ص 169ـ170 (به اختصار).
14. صفا، ‌ذبيح‌الله. همان، ص 809.
15. رادفر، ‌ابوالقاسم. كتابشناسي نظامي. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي (پژوهشگاه)،‌ چ 1، 1371، ص8 (پيشگفتار).
16. زرين‌كوب، عبدالحسين. پير گنجه در جستجوي ناكجاآباد. تهران: سخن، چ 1، 1372، ص 21. ابوالقاسم رادفر