نیما یوشیج

نيما يوشيج (1315ق / 1897م - 1338ش)، شاعر.

علي اسفندياري شاعر نوپرداز و پرآوازة ايران و فرزند ابراهيم نوري در يوش، يكي از دهات توابع نور در مازندران به دنيا آمد. پدرش با كشاورزي و گله داري گذران مي‌كرد. نيما خواندن و نوشتن را نزد آخوند ده آموخت و تا 12 سالگي در زادگاه خود به سر برد.¹ در حدود 1332ق / 1914م / 1291ش براي ادامة تحصيل به تهران آمد. در اين شهر همراه برادر كوچكش لادبن، در مدرسة سن لويي[1] به تحصيل پرداخت و زبان فرانسه، ‌علوم، ادبيات، خوشنويسي و نقاشي را فراگرفت. افزون بر تحصيل در سن لويي در مدرسة خان مروي نيز به تحصيل پرداخت. نظام وفا و آقا شيخ هادي يوشي از استادان او در اين مدارس بودند. در 1335ق / 1917م از سن لويي مدرك ديپلم گرفت.² به تشويق استادش نظام وفا به شعر و شاعري پرداخت. او در ابتدا به شيوة زمان شعر مي‌سرود و با شاعران روزگارش مانند حيدرعلي كمالي، ملك الشعراي بهار^*، علي اشتري و علي اصغر حكمت محشور بود و از محضر آنان فيض مي‌برد.³

شعرهاي اوليه يا تمرين‌هاي شاعري نيما نوعي تقليد از شيوة كلاسيك فارسي بود، اما او بر خلاف بسياري از شاعران و ادباي معاصر از ادبيات فارسي برداشت ديگري داشت. اشعارش ساده و ابتدايي بود و تعابير و اصطلاحات و زبان كلاسيك اديبانه را به كار نمي‌برد. نخستين منظومه‌اش قصّة رنگ پريده نام داشت كه آن را 1299ش در قالب مثنوي و در حدود 500 بيت سرود و در 1300ش به چاپ رسانيد.⁴ پي آمدهاي سياسي ـ اجتماعي كودتاي 1299ش او را از تهران به جنگل‌ها و كوهپايه‌ها كشاند و همان جا بود كه افسانه را سرود. بخشي از افسانه در دي ماه 1301ش در روزنامة قرن بيستم ميرزادة عشقي^* در چند شمارة پياپي به چاپ رسيد.⁵ هم در اين سال منظومة اي شب او كه پيش از آن سروده بود، در روزنامة هفتگي نوبهار چاپ شد. در 1302 يا 1303ش اشعارش صفحات زيادي از منتخبات آثار شعراي معاصر را پُركرد.⁶

در بهار 1305ش پدرش را از دست داد و سرپرستي خانواده‌اش را به عهده گرفت. در اين سال با عالية جهانگير وصلت كرد و از او صاحب پسري به نام شراگيم شد.⁷ در 1309ش همراه همسرش به آستارا رفت و در دبيرستان حكيم نظامي آن شهر به تدريس ادبيات پرداخت. در آنجا علي رغم مشكلات بسيار خيلي زود با شاگردانش ارتباط برقرار ساخت و آنها را با شعر و آثار خود آشنا كرد.⁸ نيما در 1311ش به تهران بازگشت. پس از چندي براي رسيدگي به امور خانوادگي به مازندران بازگشت. در 1317ش به سلك نويسندگان مجلة موسيقي پيوست و اشعار و مقالاتي پياپي در آن مجله چاپ كرد.⁹ پس از آن در 1318 ـ 1319ش اصلاحاتي در منظومة افسانه انجام داد. منظومة افسانه كه در 1339ش به صورت مستقل منتشر شد، آغاز و تولد شعر نو در ايران به شمار مي‌رود.¹⁰

در 1320ش اشعارش را براي چاپ در اختيار مجلة مردم گذاشت. در 1326ش در ادارة نگارش وزارت فرهنگ (آموزش و پرورش كنوني) به كار مشغول شد. پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش مدت كوتاهي به زندان افتاد. پس از آزادي از زندان گوشه نشيني گزيد. در خردادماه 1335ش وصيت نامة خود را نوشت و سه سال پس از آن درگذشت.¹¹

برخي آثار نيما در زمان حيات و برخي ديگر پس از مرگش به چاپ رسيده است. به جز آثار ياد شده، مانلي (1336ش)، ‌ناقوس (1346ش)، ماخ اولا (1346ش)، ‌برگزيدة‌ اشعار (1342ش) و نامه‌هاي نيما به همسرش (1350ش) از كارهاي مشهور وي هستند. بخشي از آثارش به زبان‌هاي فرانسه، انگليسي، ‌روسي و عربي برگردانيده شده‌اند.¹²

نيما پيشواي شعر فارسي جديد است. او به اين نتيجه رسيده بود كه شعر وزن و قافيه نيست و شاعر بايد انديشه‌هايش را هرچه آزادتر بگويد و قيد لفظ را از دست و پاي سخنش بگشايد. او پس از شهريور 1320ش گروهي از شاعران جوان را در پي خود كشاند و به حدّي آنان را رهگشايي كرد تا شعر نو پاي گرفت و پس از چندي در آثار كساني چون نادرپور^*، شاملو^*، اخوان ثالث^*، ‌كسرايي^*، فروغ فرخزاد^* و ديگران نمايان شد.¹³ نيما كاري كرد كه در تاريخ بيش از هزارسالة شعر فارسي، هيچ شاعري قادر به انجام آن نبود.¹⁴ تأثير بزرگي كه مكتب نيما در شعر امروز فارسي به جا گذاشته، تأمل‌انگيز است. تازگي موضوع و مضمون، جنبه‌هاي اجتماعي و انتقادي در شعر، انس با طبيعت و همدلي با آن، و كاركرد متفاوت وزن و قافيه از ويژگي‌هاي شعر نيماست. اما مهم‌ترين و بارزترين ويژگي شعر او بدعتي است كه در موسيقي شعر با كوتاه و بلندي مصراع‌ها و جابه جايي قافيه‌ها پديد آورده است. در ميان آثاري كه در معرفي و تجزيه و تحليل شعر نيما نوشته شده‌اند، مي‌توان به عطا و لقاي نيما يوشيج، از مهدي اخوان ثالث (تهران، ‌1361)، ‌مقالة «مشكل نيما يوشيج، از جلال آل احمد^*؛ و برخي از مقالات رضا براهني^* اشاره كرد.¹⁵ همچنين دربارة نيما دو كتاب‌شناسي: 1ـ به قلم حسين صمدي (تهران، 1369ش) و 2ـ از علي ميرانصاري (تهران، 1375ش) تدوين و چاپ شده است.

مآخذ:

1. دست غيب، عبدالعلي. نيما يوشيج (نقد و بررسي). ‌تهران: پازند، چ2، ‌1354، ‌ص 5.
2. ميرانصاري، علي. اسنادي دربارة نيما يوشيج. ‌تهران: انتشارات سازمان اسناد ملي ايران، ‌چ 1، 1375، ص 48-51.
3. آرين پور، يحيي. از صبا تا نيما. تهران: جيبي، چ 1، 1350، ‌ج 2، ص 467.
4. زرين كوب، حميد. چشم انداز شعر نو فارسي. تهران: توس، 1358، ص 48ـ‌49.
5. ياحقي، ‌محمدجعفر. جويبار لحظه‌ها. تهران: جامي، 1378، ص 42.
6. آيتي، ‌عبدالمحمد. شرح منظومة مانلي و پانزده قطعة ديگر از نيما يوشيج. تهران: چ 2، 1376، ص 9 (مقدمه).
7. دست غيب. همان. ص 7.
8. ميرانصاري. همان. ص 13ـ 15.
9. دست غيب. همانجا.
10. كليا شتورينا، ورا. ب. شعر نو در ايران. ترجمة همايونتاج طباطبايي، تهران: نگاه، 1380، ص17.
11. آيتي. همان. ص 40-43 (مقدمه).
12. دست غيب. همان. ص 11 و 12.
13. استعلامي، ‌محمد. ادبيات دورة بيداري و معاصر. ‌تهران: دانشگاه سپاهيان انقلاب ايران، 1355، ص 418 و 419.
14. ناصر، محمد. تحول موضوع و معنا در شعر معاصر. تهران: نشر نشانه با همكاري شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي، 1382، ص 33.
15. يوسفي، غلامحسين. چشمة روشن. ‌تهران: علمي، چ 1، 1362، ص 478، 479، 480، ‌481 و 482.

[1].  

ابوالقاسم رادفر