استان یزد
يزد، نام استاني است در مركز جغرافيايي ايران، به مركزيت شهري به همين نام ( يزد).
استان يزد از شمال با استان سمنان، از غرب و شمال غرب با استان اصفهان، از شرق با استانهاي خراسان رضوي و خراسان جنوبي، از جنوب شرق با استان كرمان و از جنوب غرب با استان فارس همسايه است.1
استان يزد با مختصات جغرافيايي َ36 ْ29 تا َ22 ْ33 عرض شمالي و َ48 ْ52 تا َ36 ْ56 طول شرقي و با 128811 كم وسعت، 9/7 درصد از مساحت كشور را تشكيل ميدهد.2
اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 10 شهرستان، 20 بخش، 51 دهستان و 23 شهر است. نامهاي شهرستانهاي استان عبارتند از: ابركوه، اردكان، بافق، تفت، خاتم، صدوق، طبس، مهريز، مِيْبُد و يزد. به جز شهرستانهاي خاتم به مركزيت هرات و صدوق به مركزيت اَشْكِذَر، بقيه شهرستانهاي استان، داراي مركزهايي همنام با شهرستان خود هستند.3
يزد سرزميني كويري و با دو پهنة بزرگ كويري ايران، يعني كوير لوت در جنوب شرقي، و دشت كوير در شمال، همسايه است. اين استان به لحاظ ناهمواريها و اختلاف ارتفاع در مناطق مختلف، داراي ناهمگوني و تنوع بسياري است؛ به گونهاي كه بلندترين نقطة آن شيركوه با ارتفاع 4075 م و پستترين نقطة آن شهر طبس با ارتفاع 690 م با هم حدود 3375 م اختلاف دارند.4
با توجه به نقشة طبيعي- سياسي استان يزد، قسمتهاي غربي و جنوب غربي استان، كوهستاني، نيمة شمال شرقي آن شامل شهرستانهاي اردكان، بافْق، به ويژه طبس، عموماً كويري است و بقيه نقاط را به جز ارتفاعات نايبند، ساغند وبرخي كوههاي كم ارتفاع ديگر، مناطق پست و كم ارتفاع تشكيل ميدهند.5 به همين سبب، ميزان بارندگي و درجة حرارت در اين سرزمين تابعي از پستي و بلنديهاي استان است. مثلاً، در حالي كه در مناطق غربي و جنوب غربي استان، ميزان بارندگي بين 201 تا 300 م م است، در شمال شرقي استان اين مقدار به كمتر از 50 م م ميرسد. به طور كلي آب و هواي استان يزد، متأثر از عوامل: تودههاي هواي مديترانهاي، سوداني و سيبري؛ موقعيت جغرافيايي استان، يعني واقع شدن در مركز ايران و دوري از درياهاي شمال و جنوب؛مجاورت با دشتهاي كوير و لوت، و جهت و امتداد كوههاي البرز و زاگرس است.6
استان يزد به طور كامل در حوضة آبريز مركزي ايران و در قسمتهايي از پنج زيرحوضة آن به نامهاي سياهكوه، درانجير، گاوخوني، سيرجان و كويرلوت واقع شده است. جريانهاي سطحي آب در استان يزد، غالباً به سوي مناطق پست زير حوضههاي مذكور يعني به كوير ابركوه در جنوب غرب، كوير درانجير در مركز، كوير سياه كوه در شمال غرب، با تلاق گاوخوني در غرب، كوير لوت درشمال شرقي و برخي ديگر از مناطق كويري استان، روان هستند.7
در استان يزد رودخانة پرآب و دائمي به سبب بارندگي كم، گرما و تبخير، اصولاً وجود ندارد. رودهاي اعظم (درهرات) و بَوانات (در مَرْوَست)، واقع در جنوب غربي و رودهاي سَردر، كُويت و دره بيد (در طبس)، واقع در شمال شرقي استان تنها جريانهاي آبي مهمي هستند كه برخي از مناطق استان را آبياري ميكنند. منابع آب زيرزميني، اصليترين منابع براي تامين آب آشاميدني و كشاورزي و صنعت استان هستند، به گونهاي كه از مجموع 30988 رشته قنات موجود در كشور، بيش از 2746 رشته آن در استان يزد قرار دارند، گرچه در سالهاي اخير باحفر چاههاي عميق و نيمه عميق، تعدادي از اين قناتها خشك شدهاند.8 يكي از راههاي تأمين آب شهرهاي يزد، اردكان و ميبد انتقال آب از رودخانة زاينده رود در استان اصفهان، به استان يزد9 بوده است.
از گذشتههاي دور سرزميني كه امروز از آن با نام يزد ياد ميشود، همواره مسكون و يكي از مناطق باستاني و تاريخي سرزمين ايران به شمار آمده است. پس از اسلام نيز اين منطقه با مدنيت و فرهنگ اسلامي وحتي فرهنگ زرتشتي ساكنان خود حيات تاريخي مهمي در ايران داشته است. لسترينج مينويسد: «يزد در زمان قديم «كَثَه» نام داشت و چون نام يزد به شهر گذارده شده، نام كثه را بر ولايت يزد اطلاق كردند و به آن حومه يا جومة يزد گفتند.»10 وي سپس مينويسد كه «سه شهر ميبد و عقدا و نائين در شمال باختري يزد، به ترتيب يكي بعد از ديگري در حاشيه كوير جاي داشتند و معمولاً از توابع يزد شمرده ميشدند ... .»11
در تقسيمات مغولي، «تومان يزد» يكي از تومانهاي نهگانه و شامل شهرهاي يزد، نايين و ميبد بود و در عصر زنديه، «دارالعباد يزد» ناميده ميشد كه يكي از ايالتهاي ايران به شمار ميآمد. در عصر مشروطيت نيز يكي از دوازده ولايت ايالتهاي چهارگانة ايران محسوب ميشد. در 1348 شمسي، فرمانداري كل يزد به مركزيت شهر يزد شامل شهرستانهاي يزد، اردكان، بافق و تفت تاسيس گرديد. در 1352 فرمانداري كل يزد به استان يزد تبديل شد12 و سپس با ارتقاي برخي از بخشها به شهرستان و نيز انتزاع شهرستان طبس از استان خراسان والحاق آن به استان يزد، تعداد شهرستانهاي استان يزد به 10 شهرستان افزايش يافت و بدين ترتيب جمعيت استان همراه با رشد طبيعي جمعيت و ورود مهاجران از 401،810 تن درسال 1375 13 به 818،990 تن در سال 1385 رسيد.14
استان يزد به سبب كويري بودن نيمي از مساحت آن و نيز كمبود ميزان بارندگي و جريانهاي سطحي آب، شاغلان بخش كشاورزي آن اندك است. اما تعداد شاغلان در بخش خدمات و صنعت، بيش از هشتاد درصد از جمع شاغلان استان را در سال 1375، تشكيل ميداده است.15 در 1384، استان يزد از نظر تعداد كارگاههاي صنعتي داراي ده نفر كار كن و تعداد افراد شاغل در آنها در مقايسه با ساير استانها، در رديف دهم قرار داشته است.16
اين استان به سبب موقعيتي كه در مركز جغرافياي سياسي ايران دارد، محل تلاقي راههاي ارتباطي شرق به غرب و شمال به جنوب ايران از طريق راهآهن و راههاي آسفالت شدة درجة به شمار ميآيد.17
همچنين به سبب برخورداري از جاذبههاي متنوع طبيعي، تاريخي، فرهنگي و نيز توليد و عرضه صنايع دستي، يكي از مقاصد پرجاذبه براي گردشگران داخلي و بويژه خارجي بوده است.18
مآخذ:
1- سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان يزد). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص 1.
2- سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استانهاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1384، ص 67.
3- دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
4- سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان يزد. چ4. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1382، ص 3.
5- سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور. ج3. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1385، ص 265 (نقشه طبيعي- سياسي استان يزد).
6- منبع 4. صص 10 و 11.
7- سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور (حوضه آبريز ايران مركزي). چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1383، صص 278- 255 (نقشههاي ضميمه)
8- منبع 4. ص 33.
9- همان. ص 36.
10- لسترينج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي. چ. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص306.
11- همان. همانجا.
12- امير احمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. مجموعة از ايران چه ميدانم؟ شماره 47، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، 60،77، 82، 99- 100؛ نيز مركز آمار ايران. سالنامه آماري كشور (سال 1383). تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور). 1384.ص 86.
13- مركز آمار ايران. سالنامه آماري كشور (سال 1385). تهران: مركز آمار ايران (معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي- رياست جمهور)،1386، ص 103.
14- منبع 4. ص 17.
15- منبع 13. صص 291 و 294.
16- سازمان نقشهبرداري كشور. نقشه راههاي ايران. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور) 1384.
17- الف: منبع 4. صص 68- 64.
ب: شهام، دكتر افشين و مهندس هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. چ2. تهران: طراوت،1384، صص 188- 183.
غلامحسین تکمیل همایون