سعدی

سعدی (ح 606ـ691 یا 694ق / ؟م) شاعر، نویسنده.

شیخ مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، مکنی به ابومحمد، ملقب به شیخ اجل و افصح المتکلمین و متخلص به سعدی بی گمان یکی از پنج شاعر طراز اول ایران و بزرگ‌ترین شاعر جامع الاطراف زبان فارسی است.¹ سعدی در شیراز در میان خاندانی که از عالمان دین بودند، متولد شد. ظاهراً پدرش ملازم اتابک سعد بن زنگی بود. در دوران کودکی پدر خود را از دست داد و تحت تربیت نیای مادری خود قرار گرفت.² در آغاز جوانی به عبادت و تقوا گرایید و شب و روز را به بیداری گذراند. مقدمات علوم متداول عصر را در شیراز آموخت.³ در 623ق / 1226م به دلیل اوضاع آشفتة فارس، شیراز را ترک گفت و برای تکمیل تحصیلات به بغداد رفت و در مدرسة نظامیه به کسب دانش پرداخت.⁴ در بغداد از مجالس ذوق و سماع آن شهر بزرگ عباسیان بهره برد. صحبت شیخ شهاب‌الدین عمر سهروردی (د 632ق / ؟م) صوفی بزرگ آن عهد را دریافت و از ابوالفر ج بن جوزی (د 597ق / ؟م) فقیه و محتسب بغداد ارشاد گرفت. با کاروان حج مکرّر پیاده حجّ گزارد. مدتی را نیز در بصره و کوفه به سر برد. چندی هم به حلب رفت و در آنجا گرفتار زن بدخوی عرب شد. در صنعا طفل خردسالش را از دست داد. او بجز بلاد عرب از شهرهای شرق مانند بلخ، ‌بامیان، کاشغر و سومنات در هند هم دیدار کرد.⁶ سرانجام در دورة فرمانروایی ابوبکر بن سعد زنگی از اتابکان سلغری فارس به شیراز بازگشت. در این زمان، ‌او شاعری مشهور و مورد احترام مردم و حکومت بود. در شیراز به خانقاه ابوعبدالله بن خفیف (د 371ق / ؟م) صوفی مشهور، ‌فرود آمد.⁷ در 655ق / ؟م بوستان و یک‌سال بعد گلستان را نوشت. نزد اتابکان فارس، به ویژه سعد بن ابوبکر بن سعد زنگی (حک 632ـ668ق / ؟م) که شیخ تخلص خود را از نام او برگزیده بود، شأن و اعتبار بسیار یافت.⁸ سعدی جز ابوبکر بن سعد و پسرش، بزرگان و دانشمندانی مانند شمس‌الدین صاحب دیوان و برادرش عطاملک جوینی را مدح گفت. با شاعرانی چون مجد همگر (د 686ق / ؟م) و خواجه همام تبریزی (د 714ق / ؟م) ارتباط داشت و مورد ستایش آنان قرار گرفت.⁹ سرانجام سعدی در زادگاهش درگذشت و در خانقاهی که اکنون به تکیة سعدی مشهور و زیارتگاه مردم جهان است، به خاک سپرده شد.¹⁰

آثار سعدی به اعتبار موضوع در عام‌ترین تقسیم شامل دو گروه است: 1ـ آثاری که مایة آنها پند واندرز و آموزش‌های اخلاقی است، 2ـ آثار تغزّلی، ‌غنایی و عاشقانه.¹¹ از آثار مهم او به جز منظومة بوستان و دیوان غزلیات می‌توان مجالس پنجگانه، رساله در پاسخ صاحب دیوان، رساله در عقل و عشق، رسالة نصیحةالملوک و گلستان را در نثر نام برد.¹² گفتنی است که اقامت و تحصیل سعدی در دیار عرب سبب تبحّر او در زبان عربی و ادب عرب گردید، چنان که قصاید عربی و ملمعات او گواه این تبحّر است. طرز بیان او بر انسجام لفظ و رقت معنی استوار است و به ویژه سهل ممتنع در سخن او جلوه‌ای بارز دارد.¹³ بدون شبهه، ‌سعدی یکی از گویندگانی است که مستند معیار فارسی امروزی به شمار می‌رود. او منتهی الیه سیر تحول زبان فارسی قرار گرفت و ضابطة زبانی شد که بدان تکلّم می‌کنیم.¹⁴ به گفتة هانری ماسه[1] خاورشناس فرانسوی، ‌در سده‌های 18و 19م، نویسندگان و شاعران اروپایی مانند دیده رو[2]، ولتر[3]، گوته[4]، ویکتور هوگو[5] و جز آنان از سعدی و مقام ارجمند وی بسیار سخن گفته‌اند. رالف امرسون[6] شاعر و فیلسوف امریکایی می‌نویسد: بشریت به سعدی علاقه‌مند است. سعدی شاعر دوستی، عشق، ایثار، بخشش، ‌صفا و عنایت الهی است.¹⁶ اهمیت سعدی در سرودن غزل عاشقانه در آن است که زبان غزل را کمال بخشید و چون به سبک انوری (د 585ق / ؟م) توجه داشت، زبان غزل را هموار و زود فهم کرد.¹⁷ آثار سعدی، به ویژه بوستان و گلستان به زبان‌های گوناگون دنیا ترجمه و شرح شده است. همچنین کتاب‌های مختلفی دربارة سعدی و یا به تقلید از آثار او به زبان‌های گوناگون نوشته‌اند.

مآخذ:

1. خالقی‌راد، حسین. قطعه و قطعه سرایی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چ 1، 1375، ص 337.
2. تمیم‌داری، احمد. کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی. تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 216.
3. محلاتی شیرازی، صدرالدین. مکتب عرفان سعدی. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، چ 2، 1346، ج 1، ص 42 (مقدمه).
4. براون، ‌ادوارد. از سنایی تا سعدی. ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: مروارید، چ 1، 1351، ص 211ـ 212.
5. زرین‌کوب، عبدالحسین. با کاروان حلّه. تهران: آریا، ‌1343، ص 230.
6. موحد، ضیاء. سعدی. تهران: طرح نو، چ 2، 1374، ص 58ـ 59 (به اختصار).
7. سعدی، کلیات سعدی. با تصحیح و مقدمة محمدعلی فروغی، تهران: جاویدان، بی تا، ص چهار (مقدمه).
8. خانلری (کیا)، زهرا. فرهنگ ادبیات فارسی دری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1348، ص 269.
9. محلاتی شیرازی، صدرالدین. همان.
10. موحد، ضیاء. همان. ص 67.
11. رستگار فسایی، منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ص 482ـ 483 ـ 484 (به اختصار).
12. مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. تهران: جیبی، چ 3، 1381، ج 1، ص 1296 ـ 1297 (ذیل سعدی).
13. دشتی، ‌علی. قلمرو سعدی. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1344، ص 91.
14. پزشک‌زاد، ایرج. طنز فاخر فارسی. تهران: نشر شهاب، چ 1، 1381، ص 15 (درآمد).
15. Ralf waldo Emerson. Journals. vol. IX, Boston, 1912, p.562.
16. تمیم‌داری، ‌احمد. همان. ‌ص 218. و نیز نگ: حسن لی، کاووس. فرهنگ سعدی پژوهی. شیراز: بنیاد فارس شناسی با همکاری مرکز سعدی شناسی، چ 1، 1380؛ ذکر جمیل سعدی. ‌کمیسیون ملی یونسکو و وزارت ارشاد اسلامی، 1364، 3ج؛ رستگار فسایی، منصور. مقالاتی دربارة زندگی و شعر سعدی. شیراز: دانشگاه پهلوی (شیراز)، چ 1، 1352.

[1]. Henry Massé.

[2]. Diderot.

[3]. Voltarie.

[4]. Goethe.

[5]. V. Hugo.

ابوالقاسم رادفر