دریاچه ارومیه
اورميه يا اروميه، نام درياچهاي، در شمال غربي ايران بين عرضهاي جغرافيايي '9 ْ37 تا '12 ْ38 شمالي و طولهاي جغرافيايي '6 ْ45 تا '54 ْ45 شرقي1 و در ارتفاع 1274 متري از سطح درياهاي آزاد.2
اين درياچه گودالي است تقريباً مستطيل شكل كه از شمال به جنوب كشيده شده و سرزمين آذربايجان را به دو قسمت غربي و شرقي تقسيم كرده است. مساحت حوضة آبريز درياچه 50850 كم2 است،3 كه ناحية گستردهاي از آذربايجان شرقي، كردستان تا مرزهاي تركيه و عراق را در بر گرفته و رودخانههاي تلخه رود (آجي چاي)، صوفي چاي، زرينه رود، سيمينه رود، ليلان چاي، رود مهاباد، رودگدار، باراندوز چاي، نازلو چاي، زولا چاي و شهر چاي، در بستر آن، به سوي درياچه روان هستند.4
وسعت درياچه با توجه به كم آبي و يا پر آبي حوضة آبريز آن در سالهاي مختلف، داراي تفاوتهايي بوده و تا 4870 كم2 5 نيز ذكر شده است.طول درياچه (از شمال تا جنوب) حدود 140 و عرض آن نيز 35 كم و گودي آن در شمال حدود 6 و در جنوب تا 15 متر افزايش مييابد. درياچة اورميه يكي از شورترين درياچههاي كشور است به گونهاي كه ميزان نمك آن تا 190 گرم در هر ليتر آب ميرسد و هيچ نوع ماهي جز نوعي ميگوي كوچك به نام آرتميا قادر به زندگي در آن نيست.6 درياچة اورميه از غنيترين ذخاير جهاني اين ميگو كه از بهترين غذاهاي ماهيهاي تزييني و پرورشي است، محسوب ميشود.
اين درياچه حدود 102 جزيره و صخرة سنگي دارد كه همة آنها غير از جزيرة اسلامي، غير مسكوني هستند و بزرگترين جزيرة قويون داغي (كبودان) است كه در سه كيلومتري بندر رحمانلو قرار دارد.7
لسترنج دربارة نامهاي مختلف اين درياچه مينويسد: «در زند اوستا «چيچستا» ذكر شده است و لفظ چيچست كه در شاهنامه آمده و تا زمان حمدالله مستوفي نيز معمول بوده از همين نام فارسي قديم گرفته شده است. مسعودي و ابنحوقل در قرن چهارم آن را بحيرة كبودان كه از لغت ارمني به معني «درياچه آبي» مأخوذ است ناميدهاند...»8، و نيز: «اصطخري آن را درياچه ارميه نوشته (كه مقدسي نيز درين نامگذاري از او پيروي كرده است) و در جاي ديگر آن را درياچه «شراة» يعني درياچه مخالفان ناميده زير در سواحل آن فرقهاي از خوارج به اين نام اقامت داشتهاند».9 در حدود العالم دربارة اين درياچه، زير عنوان «درياي كبوذان» آمده است: «بارمينيه درازي او پنجاه فرسنگست اندر پهناي سي فرسنگ اندر ميان اين دريا دهي است كبوذان گويند و اين دريا را بدان ده باز خوانند و از گرد او آباداني است و اندرو هيچ جانور نيست از شوري آبش مگر كرم.»10
از زمانهاي قديم به علت املاح محلول در آن و لجنهاي شفابخش سواحل درياچه و نيز ساير زيباييهاي آن، همواره مورد توجه گردشگران بوده است. شرفخانه و رحمانلو (در آذربايجان شرقي) و گلمانخانه (در آذربايجان غربي) از بندرهاي درياچه معروف براي حمل كالا و مسافر است. در سالهاي اخير با احداث جادهاي در بخش عمدهاي از حد فاصل شرق و غرب درياچه، فاصلة بين دو سوي درياچه بسيار كاهش يافته است.11
مآخذ
1. خورشيددوست، علي. «مقدمهاي بر پالئومورفولوژي و ژئومورفولوژي درياچة اروميه»، فصلنامة تحقيقات جغرافيايي. شمـ 14، 1368، ص 149.
2. موحددانش، علياصغر. هيدرولوژي آبهاي سطحي. تهران: سمت، 1373، ص 166.
3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 38.
4. همانجا.
5. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 65.
6. همانجا.
7. خورشيددوست. همانجا
8. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان، چ6. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص171؛
Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 160.
9. همانجا؛ .Ibid
10. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 14.
11. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 13.
شوکت مقیمی