بجنورد
بجنورد، مركز استان خراسان شمالي و مركز شهرستاني به همان نام. اين شهرستان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 4 بخش، 6 شهر و 18 دهستان است.1
شهرستان بجنورد، از شمال با كشور تركمنستان، از شرق با شهرستان شيروان، از جنوب با شهرستان اسفراين، از غرب با شهرستانهاي جاجرم و «مانه و سملقان» (به مركزيت آشخانه) همسايه است.2
شهر بجنورد، با مختصات جغرافيايي ً00 َ19 ْ57 طول شرقي و ً00 َ28 ْ37 عرض شمالي و ارتفاع 1070 متر از سطح دريا با آب و هوايي معتدل مايل به گرم، نيمه خشك، كنار يكي از ريزابههاي رود اترك قرار دارد. شهر بجنورد در دشت نسبتاً همواري ميان كوههاي قرهبلاغ (در شمال)، آلاداغ (در جنوب غربي) و كوه سفيد بوداغ (در جنوب) واقع است.3 اين شهر با مرز تركمنستان (به خط مستقيم) حدود 60 كم و از راه زميني با تهران 688 كم فاصله دارد.4
در برخي منابع از بجنورد با نامهاي بوزنجرد، بيژنگرد و بيژن يورت ياد شده است.5 همچنين: «خاستگاه نخستين شهر، در محلي به نام «جر» يا «جرمگان» يا «جرمقان» قرار گرفته بود كه در حملة مغولان به خراسان، از بين رفته است، سپس شهر در مكاني به نام «بيژن يورت» يا «بيژنگرد» ايجاد شده، ولي به مرور زمان اهميت خود را از دست ميدهد.6» در حدودالعالم در دو جا به جرمگان اشاره شده، از جمله در قسمت «سخن اندر رودها»: «... روديست به حدود خراسان آن را رود هِرند خوانند، از كوه طوس برود بر حدود آسَتُو [ولايتي كه قوچان امروزي كرسي آن بوده است] و جرمگان برود و ميانه گرگان بِبُرد و به شهر آبسكون رود و به درياي خزران افتد».7
و نيز در قسمت «سخن اندر ناحيت خراسان و شهرهاي وي»: «جرمگان و سيبنكان، خوجان و راويني شهركهايياند با كشت و برز بسيار و آبادان و اندر ميان كوه و دشت نهاده و اين همه از حدود نشابورست».8
در معجمالبلدان نيز دوبار از بوزنجرد نام برده شده كه اولي مسلماً بجنورد نيست و دوّمي نيز بعيد است كه بجنورد باشد: « [بوزنجرد] ديهي در يك مرحلگي همدان در سمت ساوه...»9 و ديگر [بوزنجرد] «ديهي از مرو در سمت بيابان است».10 به هر حال با توجه به آثار برجاي مانده «شهر بجنورد داراي ارگ قديمي و آثار خرابههاي ابنية كهنة بسيار است، اكثر اهالي از طوايف كردشادلو هستند، چمن كالپوش معروف در نزديك آن واقع كه محل توقف قشون يا شكارگاه بوده است، به طور كلّي اين ناحيه داراي آب و هواي معتدل و برف و باران زياد و رودخانه و چشمهسارهاي بسيار ميباشد...».11 عمارت آيينهخانه، نارين قلعه، آرامگاه سلطان سيدعباس، بناهاي سنگي اسپاخو، عمارت سردار مفخم، آرامگاه شهداي جنگ جهاني دوم، آب معدني بشقارداش، گردشگاه بابا امان و غارهاي آغچه و بيدك از جمله آثار تاريخي و ديدني اين شهر محسوب ميشوند. با تأسيس خراسان شمالي در 1383،12 بجنورد به عنوان مركز اين استان انتخاب شد و بدين ترتيب، اين شهر وارد مرحلة جديدي از توسعة اجتماعي و اقتصادي خود گرديد. احداث مراكز صنعتي و آموزشي و نيز وجود فرودگاه و راههاي آسفالت شدة اصلي،13 بجنورد را به صورت يكي از مراكز جذب جمعيت در شمال شرقي كشور، در آورده است؛ به گونهاي كه جمعيت اين شهر از 19253 تن در 1353 14 به 182465 تن در 1384رسيده، يعني در مدت نزديك به پنجاه سال تقريباً به ده برابر افزايش يافته است.15
مآخذ:
1. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383.
2. همان.
3. جعفري، عباس. گيتاشناسي. ج 3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. چ1. تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 163.
4. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 133، 134، 147، 148.
5. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي، 1378، ص 174.
6. افشار سيستاني، ايرج. پژوهش در نام شهرهاي ايران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص159.
7. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، كتابخانة طهوري، ص49.
8. همان. ص90.
9. حَمَوي بغدادي، ياقوت. معجمالبلدان. ترجمة دكتر علينقي منزوي، ج1، (بخش دوم)، تهران: معاونت پژوهشي سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1381، ص651.
10. همان. همانجا.
11. كيهان، مسعود. جغرافياي مفصل ايران (2: سياسي). تهران: ابنسينا، 1311، ص187.
12. دفتر تقسيمات كشوري. نگاهي به سير تقسيمات كشوري در ايران. تهران: وزارت كشور، 1383 (بروشور).
13. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور. اطلس جادههاي ايران. ويرايش دوم، تهران: همشهري، ص4.
14. مركز آمار ايران. توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75- 1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص106.
15. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص102.
غلامحسین تکمیل همایون