مقتل و مقتلنویسی
مَقتَل و مقتلنویسی، مَقتل در لغت به معنای كشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای كه به شرح حال كشتگان در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. پیشینة مقتل نویسی در اسلام به سدة آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران حضرت علی (ع) در شمار نخستین كسانی است كه به مقتل نویسی روی آوردهاند. او كتابی را در مقتل امام حسین (ع) گردآوری كرده است.1 پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد كلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح كشته شدن یك تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از كشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم مینوشتند كه مقتلالشهداء سرودة ابوالمفاخر رازی از آن جمله است.2 اما از میان مشهورترین مقاتل میتوان به كتاب مقاتلالطالبین اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این كتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد كه به مرگ طبیعی از دنیا نرفتهاند.3 اما نخستین مقاتل به فارسی كتاب روضةالشهدا از ملاحسین واعظ كاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را كه از مصائب اهل بیت در این كتاب آمده، بر منابر میخواندند. نیز روضةالشهدا از لحاظ داستان پردازی سهمی در تكوین هستة نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است.4 از میان مشهورترین آنها میتوان به مقتل ابی عبداللهالحسین (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ مقتل ابی عبداللهالحسین (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ مقتل ابی عبداللهالحسین (ع) اثر جابر جعفی؛ مقتل ابی عبداللهالحسین (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ مقتل ابی عبداللهالحسین (ع)، اثر حاج محمد كریم خان كرمانی (با ترجمة حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ مقتل ابی عبداللهالحسین (ع) از شیخ حسین عصفوری و مقتل ابی عبداللهالحسین (ع) اثر شیخ رفیع كزّازی اشاره كرد.5 نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل امام حسین (ع) پدید آوردهاند كه حسین بافقی، حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، سلمةازه دورقانی، سیدصفیالدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، علی قارپور آبادی، سیدحسین كاشانی، زیاد تستری، محمدعلی كاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی كُردی، ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جملهاند.6 جز آنان كسان دیگری هم به مقتل نویسی دربارة سیدالشهدا (ع) پرداختهاند كه از میان آنان میتوان شیخ علی كرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لكهنوی، عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایتالله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد.7 گفتنی است كه جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، تركهای آناطولی ـ در تركیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشتهاند كه برخی از آنها، داستان عدن در حكایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ مقتل امام حسین (ع) از یحیی بی بخشی؛ وقایع كربلا اثر نورالدین؛ سعادت نامه یا ترجمة روضةالشهدا ملاحسین واعظ كاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ مقتل حسین (ع) اثر لامعی چلبی، حدیقةالسعداء یا ترجمة روضةالشهدا ملاحسین واعظ كاشفی از فضولی؛ كربلا نامه (1747 م) اثر صافی؛ مقتل حسین (ع) از ابن یوسف محمد و مقتل حسین (ع) اثر فستامولونو سعدی، هستند.7
مآخذ:
1ـ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، دانشنامة ادب فارسی (2)، فرهنگنامة ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 1263.
2ـ همان جا.
3ـ همان جا.
4ـ افسری كرمانی، عبدالرضا. نگرشی به مرثیه سرایی در ایران، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.
5ـ همان، ص 137.
6ـ همان جا.
7ـ همان، ص 138.
8ـ همان، ص 139.
ابوالقاسم رادفر