آفرینش(در اسلام)

آفرينش (در اسلام)، پيدايش عالم و موجودات به طريق خلق و ابداع متحقق شده‌اند با افاضه و صدور، و بديهي است كه عامل اين خلقت خداوند خالق كائنات است.

در سورة فصلت، (41/11)، آمده كه آسمان نخست به صورت دود بود و خدا به آن امر فرمود كه تحت اطاعت و فرمانبرداري در آيد، و خداوند خورشيد و ماه را مسخر كرد و مدت حركت هر يك را تعيين نمود. (رعد/13/2) بنا بر همان آيه، خداوند آسمان‌ها را بدون ستوني كه ديده شود، برافراشت و سپس خود بر عرش قرار گرفت (نيز نك: اعراف/7/54). در قرآن، در بسياري از جاها، از آسمان‌ها (سموات) سخن گفته شده، زيرا آسمان هفت طبقه دارد (نوح/71/15). امام فخر رازي منظور از هفت آسمان را هفت كرة قمر، عطارد، زهره، شمس، مريخ، مشتري و زحل دانسته است،¹ و برخي مفسران براي هر يك از هفت آسمان جنسي تعيين كرده‌اند، بدين قرار كه آسمان نخست (نزديك‌ترين آسمان به زمين) از "موج مكفوف" است و آسمان دوم از سنگ مرمر و پس از آن به ترتيب از آهن، مس، نقره، طلا و ياقوت هستند؛ همچنين رنگ‌هايي براي آسمان‌ها در نظر گرفته‌اند.²

خلقت آسمان‌ها در دو روز و خلقت زمين نيز در دو روز انجام شد (فصلت/41/9،12)؛ طبري به نقل از يهود گويد كه خداوند پنجشنبه و جمعه را براي خلق آسمان و فرشتگان اختصاص داد و روز شنبه ويژة استراحت بود.³ اما با توجه به اينكه در قرآن، بارها (از جمله در اعراف/7/54؛ يونس/10/3؛ هود/11/7) آفرينش آسمان‌ها و زمين در شش روز صورت گرفته، پس مابقي موجودات نيز مي‌بايد در دو روز خلق شده باشند (قس: فصلت/41/10، خلقت آن‌ها در چهار روز است). به‌علاوه، در قرآن، مقصود از يك روز 1000 سال است (سجده/32/5).

نحوة موجود شدن ستارگان در قرآن توضيح داده شده است: خداوند در افلاك برج‌ها و كاخ‌هايي برپا داشت و درون آنها چراغ‌هايي گذاشت كه همان ستارگان‌اند (فرقان/25/61). شهاب‌ها هم ابزارهاي الهي‌اند كه هر گاه شياطين بخواهند به اين كاخ‌ها حمله كنند، آن‌ها را مورد تعقيب قرار خواهند داد (حجر/15/17،18).

در حاليكه انسان از يك وجود يا نَفْس پديد آمده (نساء/4/1؛ انعام/6/98؛ جمـ)، خلقت آن را از «گِل» گفته‌اند (حجر/15/26؛ مؤمنون/23/12؛ الرحمان/55/14؛ جمـ)، اما جن از جرقة آتش بوجود آمده است (الرحمان/55/15). خداوند از روح خود در آدم دميد (حجر/15/29) و او را «خليفة» خويش بر زمين قرار داد (بقره/2/30). مقصود از «خليفه» در عقيدة صحيح شرعي ظاهراً كسي است كه در ميان آفريدگان خداوند، به لحاظ حُكم، جانشين او باشد، از خدا اطاعت كند و ميان مخلوقات به عدل داوري نمايد و به ايشان به عدل حكم براند.⁴ شيخ طوسي اضافه مي‌كند كه «خليفه» جانشين خداست در روياندن كشت و به ثمر رساندن درختان و روان كردن رودها.⁵

در قرآن تصريحي بر اينكه حوا از پهلو يا دندة آدم ايجاد شد، يافت نمي‌شود؛ فقط اين هست كه او از همان "نفس واحده" خلق شده است (نسا/4/1؛ اعراف/7/189؛ زمر/39/6). اما در بيان مفسران اسلامي حوا از پهلوي آدم شكل گرفت،⁶ ولي اين نيز گفته شده كه حوا از باقيماندة گل آدم سرشته شد.⁷

محلّ سكونت آدم و حوا در آغاز بهشت بود (طه/20/117)، اما سرانجام از آن رانده شدند (اعراف/7/24). دربارة اينكه اين بهشت كجا بوده و رانده شدن از آن چه وجهي دارد، اقوال گوناگوني موجود است.⁸

مآخذ:

1. فخر رازي، محمد بن عمر. التفسير الكبير. بيروت: دار احياء التراث العربي، ج 2، ص 156.
2. ميبدي، ابوالفضل. كشف‌الاسرار و عدة الابرار. به كوشش علي اصغر حكمت، تهران: دانشگاه تهران، 1331-1339، ج 1، ص 102؛ ج 10، ص 172؛ سيوطي، جلال‌الدين. الدر المنثور. بيروت: دارالكتب العلمية، 1411ق/1990م، ج 1، ص 92.
3. طبري، محمد بن جرير. جامع‌البيان. بيروت: دارالمعرفه، 1980-1983م، ج 26، ص 111 و 112.
4. طبري. همان. ج 1، ص 156 و 157.
5. شيخ طوسي، محمد بن حسن. التبيان. بيروت: دار احياء التراث العربي، ج 1، ص 131.
6. طبري. همان. ج 4، ص 150؛ شيخ طوسي. همان. ج 9، ص 7.
7. طوسي. همان. ج 3، ص 59.
8. فخر رازي. همان. ج 3، ص 3 و 4.

مسعود جلالی مقدم