نمایش مبدأ برای اندرز نامه


اندرزنامه، پندنامه یا نصیحت‌نامه: رساله‌ها و نوشته‌هایی در حکمت، موعظه و دستورهای تربیتی، اخلاقی، دینی و کشوری. 

این دسته از کتاب‌ها بخشی از ادبیات تعلیمی هستند که در آنها به موضوع اخلاق‌، راه و رسم آمیزش با مردم و راهنمایی‌های دینی انسان‌ها پرداخته شده است<ref>مهدوی، ملیحه. «پندنامه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر كاظم موسوی بجنوردی، تهران: مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چ 1، 1383، ج13، ص728.</ref>. به عبارت دیگر، اندرزنامه‌ها و پندنامه‌ها شامل کتاب‌هایی می‌شوند که در آن‌ها رهبران دینی با پیروان خویش، بزرگان کشوری (مانند شاهان و امرا) با ملت، فلاسفه و دانشمندان با اهل علم و توده مردم و یا پدران با فرزندان خود سخن گفته‌اند و آنان را از پاره‌ای رفتارهای ناپسند و غیراخلاقی برحذر داشته‌اند<ref>ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ص 32 (مقدمه مصحح).</ref>. از آنجا که پند و اندرز در اخلاق ریشه دارد و اخلاق خود قسمتی از حکمت  علمی و تجربی را تشکیل می‌دهد، می‌توان اندرزنامه‌ها را در شمار آثار حکمت علمی و ادبیات آورد که همراه با تغییراتی از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته‌اند<ref name=":0">تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص180، 181.</ref>. اندرزنامه‌ها چند گروه‌اند:

# آنها که اخلاقی ـ مذهبی هستند و صرفاً جنبه‌ تعلیمی دارند نظیر [[صحیفه سجادیه|صحیفه سجّادیه]] از [[امام زین العابدین(ع)]]، ‌اربعین‌ها، ‌کلمات قصار و سخنان امامان و بزرگان دین؛
# پندنامه‌هایی که اخلاقی ـ‌ عرفانی هستند مانند نصایح خواجه عبدالله انصاری (د 481 ق / ؟م)؛
# آن‌ها که مضمونی دستوری ـ‌ تعلیمی دارند نظیر ''اخلاق ناصری'' اثر [[خواجه نصیرالدین طوسی]](د 672 ق / ؟م)؛
# اندرزنامه‌هایی که دستوری ـ تجربی هستند نظیر ''نصیحت‌الملوک'' تألیف [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد|امام محمد غزالی]] (د 465 ق / ؟م). 

جز این آثار، اندرزنامه‌های دیگری وجود دارد که نویسندگان آن‌ها افزون بر ذکر مطالب اخلاقی از رفتارهای خردمندان الهام گرفته‌اند. ''سیرالملوک / [[سیاست نامه|سیاست‌نامه]]'' تألیف [[نظام الملک طوسی|خواجه نظام‌الملک طوسی]] (د 485 ق / ؟م) از این دسته است. همین‌طور ''[[کلیله و دمنه]]'' و ''سندبادنامه'' که به شیوه داستانی نوشته شده‌اند و ''مُحَجَّه البیضا'' اثر فیض کاشانی که اندرزهای آن به روش منطقی و عقلی است<ref>شیروانی، محمد. «پندنامه ـ اندرزنامه‌ها»، '''''‌مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگره تحقیقات ایرانی'''''. به کوشش حمید زرین‌کوب، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1352، ص555.</ref>. همچنین اندرزنامه‌ها را از نظر قالب به سه دسته تقسیم کرده‌اند: 

# اندرزنامه‌های منثور مانند ''[[قابوس نامه|قابوس‌نامه]]'' تألیف [[قابوس‌ بن‌ وُشمگير|عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر]]؛
# اندرزنامه‌های منظوم نظیر ''پندنامه انوشیروان'' سروده بدایعی [[حمیدالدین ابوبكر عمر بن محمود بلخی|بلخی]]؛
# اندرزنامه‌های منثور آمیخته به نظم مانند ''نصیحت الملوک'' [[سعدی|سعدی شیرازی]] (د 691 / 694 ق / ؟م)<ref>مهدوی، ملیحه. «پندنامه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی،  1383، ج13، ص729.</ref>.

بهترین شیوه برای بیان اندرز را کلمات قصار دانسته‌اند که از کهن‌ترین نمونه‌های آن می‌توان کتاب ''جاویدان ِخرد'' تألیف [[ابن مسکویه|ابن مُسکویه]] (د 421ق / ؟م) به زبان عربی و با ترجمه [[فارسی]] تقی‌الدین شوشتری را نام برد<ref>ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ ص 35 (مقدمه مصحح).</ref>. گفتنی است که سبک نگارش اندرزنامه‌ها با هم تفاوت دارد. پاره‌ای از آن‌ها دارای ساختاری منسجم، جملاتی کوتاه و یکدست و شیوه‌ای زیبا هستند، بعضی هم از نثری دشوار و جمله‌هایی کوتاه و مبهم برخوردارند. برخی با جمله‌هایی سست و بدون آرایه‌های هنری نوشته  شده‌اند، اما گروهی دارای سلاست و گاه وزن و قافیه اند<ref>برزگر، منصور. «اندرزنامه»، '''''فرهنگنامه ادبی، ادب فارسی در شبه قاره (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376،  ج.1، ص165.</ref>. همچنین پاره‌ای از اندرزنامه‌ها به شکل طنز، ‌کنایه، ‌مطایبه و هزل تدوین شده‌اند که ''اخلاق الاشراف'' سروده [[عبید زاکانی|عبیدزاکانی]] و ''اوصاف الاوباش'' سروده رفیعای نقاش اصفهانی از این دسته‌اند. افزون بر آن‌ها، ‌هجوهای پراکنده‌ای نیز در دیوان شاعرانی چون سعدی، سیف الدین فرغانی، [[خواجوی کرمانی]]، و اوحدی مراغه ای مشهود است<ref>شیروانی، محمد. «پندنامه ـ اندرزنامه‌ها»، '''''‌مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگره تحقیقات ایرانی'''''. به کوشش حمید زرین‌کوب، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1352، ص561.</ref>.

=== اندرزنامه‌های پهلوی ===
مهم‌ترین بخش ادبیات پهلوی به اندرزنامه‌ها اختصاص یافته است. اگرچه اندرزنامه‌های پهلوی بعدها بر کتاب‌های ادب و اخلاق [[عربی]] و [[فارسی]] تأثیر بسیار گذاشت، ‌اما آثار برجای مانده از آن‌ها اندک است و بیشتر به شکل ترجمه در کتاب‌های دوران اسلامی دیده می‌شوند<ref name=":0" />. این نوع اندرزنامه‌ها که در اواخر عهد ساسانی و سده‌های نخستین [[اسلام]] با نام اندرز/ پندنامک تألیف و تدوین شد، بر اساس اخلاق نوشته شده‌اند و در واقع باید از آن‌ها به عنوان حکمت عملی آن عهد درخشان یاد کرد. بسیاری از اندرزنامه‌ها به شاهان و امرا و بعضی به مؤبدان و دستوران [[زرتشتی، دین|زردشتی]] منسوب است<ref>معین، محمد. «اندرز یا حکمت عملی در ادبیات پهلوی»، '''''پیام نو'''''. ش12 (شهریور 1325)، ص57.</ref>. ''اندرزآذرپادمهر اسپندان، اندرزاوشنرداناک، اندرزبخت'' ''آفرید، اندرز بزرگمهر/ پند بزرگمهر، اندرز آذرفَرنْبَغ، اندرز دانایی به مَزدیَسنان'' و اندرز پیشینیان برخی از اندرزنامه‌های مشهور پهلوی هستند<ref>محمدی، محمد'''''. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام.''''' تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 1352، ص19، 20.</ref>. به این آثار می‌توان ''ایاتَکارِزَریران،'' ''کارنامه [[اردشیر بابکان]]'' و ''[[خسرو کواتان‌ و ريدَک|اندرز خسرو کواتان]]'' را نیز افزود<ref>صفا، ذبیح الله. '''''حماسه‌سرایی در ایران.''''' تهران: امیرکبیر، 1352، ج.3، ص 42، 44، 49 (به اختصار).</ref>. بیشتر اندرزنامه‌های پهلوی شیوه‌ای ساده و روان و جمله‌های کوتاهی دارند و مشحون از صنعت تشبیه، کنایه و تمثیل‌اند<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص199.</ref>.

=== اندرزنامه‌های دوران اسلامی ===
توجه و اشتیاق ایرانیان به مضمون‌های اخلاقی و اندرزنامه‌ها که از [[ساسانیان|دوران ساسانی]] زبانزد بود، در آثار مؤلفان اسلامی تجلی پیدا کرد<ref>محمدی، محمد'''''. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام.''''' تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 1352، ص16، 17.</ref>. نویسندگان این دوره کتاب‌های فراوانی به [[فارسی]] و [[عربی]] نگاشتند که با عنوان‌هایی مانند: اندرزنامه، ‌نصایح، نصیحت، ‌وصیت، اخلاق و آداب  شناخته شده‌اند<ref>ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ص سی و دو (مقدمه مصحح).</ref>. از میان این نوشته‌ها می‌توان به ''وصایای [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|امام علی (ع)]]''، ''وصیت لقمان، وصیت‌نامه استرآبادی، ‌اخلاق‌الاشراف'' و ''اخلاق محتشمی'' از ابن مقفع (د 142 ق / ؟م) اشاره کرد<ref>شیروانی، محمد. «پندنامه ـ اندرزنامه‌ها»، '''''‌مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگره تحقیقات ایرانی'''''. به کوشش حمید زرین‌کوب، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1352، ص560.</ref>. جز آن‌ها آثار دیگری در این دوره پدید آمد، که ''ظفرنامه'' اثر [[ابن سینا، ادبیات|ابن سینا]] (د 428 ق / ؟م)، ''‌[[قابوس نامه|قابوس‌نامه]]'' از عنصرالمعالی،  ''مرزبان نامه، [[کلیله و دمنه|‌کلیله و دمنه]]، ‌بختیارنامه'' از دقایقی مروزی، ''کیمیای'' ''سعادت و نصیحت‌الملوک'' اثر محمد غزالی، ''گلستان'' از سعدی''، آداب‌الملوک و کفایهالملوک''/ ''آداب‌الحرب و الشجاعه'' اثر مبارکشاه مشهور به فخر مُدبّر (د پیش از 633 ق / ؟م) از آن جمله‌اند<ref>برزگر، منصور. «اندرزنامه»، '''''فرهنگنامه ادبی؛ ادب فارسی در شبه قاره (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.1، ص168، 169 (به اختصار).</ref>. اندرزنامه‌های بزرگانی چون لقمان، فیثاغورس، ‌جاماسب، بُقراط، ‌سُقراط، ‌افلاطون، ‌ارسطو، جالینوس و اسکندر نیز در آثار دوران اسلامی جایگاه خاصی کسب کرد<ref>مهدوی، ملیحه. «پندنامه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی،  1383، ج13،  ص730.</ref>. اما شاخص‌ترین اثر این دوره ''جاویدان خرد / جاودان خرد'' نام دارد که توسط [[ابن مسکویه]] از پهلوی به [[عربی]] برگردانیده شده است<ref>محمدی، محمد'''''. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام.''''' تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 1352، ص35.</ref>. در ''دیوان اشعار'' اکثر سرایندگان دوره اسلامی از جمله شاعران فارسی گوی ایران نیز مضامینی از پند و اندرز و موعظه دیده می‌شود که به طور نمونه می‌توان از اشعار حکمی [[ناصر خسرو|ناصرخسرو قبادیانی]]، [[سنایی غزنوی|سنایی]]، [[عطار نیشابوری]]، [[مولوی، جلال الدین محمد|مولوی]]،‌ [[نظامی گنجوی]]، [[فردوسی]]، [[خیام نیشابوری]]، [[ابن یمین|ابن یمین فریومدی]]، [[صائب تبریزی]] و [[سعدی]] یاد کرد. اما باید افزود که در میان اشعار این شاعران، پندها و مواعظ [[سعدی]] جایگاه ویژه‌ای دارند<ref>ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ ص 34 (مقدمه مصحح).</ref>. نوشته‌های عارفان و [[صوفیه|صوفیان]] دوران اسلامی هم آکنده از موعظه‌ها، پندها و اندرزهای بسیاری در اخلاق و تعلیم و تربیت است. ''[[کشف المحجوب|کشف‌المحجوب]]'' تألیف [[هجویری]]، ''[[اسرار التوحید|‌اسرارالتوحید]]'' ''فی مقامات الشیخ ابی سعید'' از محمد بن منور، ''نفحات''‌''الانس'' اثر [[جامی|نورالدین عبدالرحمان جامی]]، ''رشحات عین‌الحیات'' تألیف فخرالدین علی صفی و ملفوظات بسیاری که در شبه قاره هند تألیف و تدوین شده‌اند، از نمونه‌های درخشان این آثار به شمار می‌روند. مضامین این موعظه‌ها و اندرزها از کمال‌جویی، ‌تزکیه و تهذیب نفس، وارستگی، ‌تقویت ایمان، شرافت نفس و مناعت، خدمت به دیگران، سخاوت و نیکوکاری تشکیل یافته است<ref>برزگر، منصور. «اندرزنامه»، '''''فرهنگنامه ادبی، ادب فارسی در شبه قاره (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،  1376، ج.1، ص170.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[قابوس نامه]]
* [[سیاست نامه]]
* [[صحیفه سجادیه]]

== مآخذ ==
1.    مهدوی، ملیحه. «پندنامه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چ 1، 1383، ج13، ص728.

2.    ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ص 32 (مقدمه مصحح).

3.    تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص180، 181.

4.    شیروانی، محمد. «پندنامه ـ اندرزنامه‌ها»، '''''‌مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگره تحقیقات ایرانی'''''. به کوشش حمید زرین‌کوب، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1352، ص555.

5.    مهدوی، ملیحه. «پندنامه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی،  1383، ج13، ص729.

6.    ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ ص 35 (مقدمه مصحح).

7.    برزگر، منصور. «اندرزنامه»، '''''فرهنگنامه ادبی؛ ادب فارسی در شبه قاره (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1، 1376، ص165.

8.    شیروانی، محمد. «پندنامه ـ اندرزنامه‌ها»، '''''‌مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگره تحقیقات ایرانی'''''. به کوشش حمید زرین‌کوب، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1352، ص561.

9.    تفضلی، احمد. همان‌جا.

10. معین، محمد. «اندرز یا حکمت عملی در ادبیات پهلوی»، '''''پیام نو'''''. ش12 (شهریور 1325)، ص57.

11. محمدی، محمد'''''. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام.''''' تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 1352، ص19، 20.

12. صفا، ذبیح الله. '''''حماسه‌سرایی در ایران.''''' تهران: امیرکبیر، چ3، 1352، ص 42، 44، 49 (به اختصار).

13. تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص199.

14. محمدی، محمد'''''. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام.''''' تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 1352، ص16، 17.

15. ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ص سی و دو (مقدمه مصحح).

16. شیروانی، محمد. «پندنامه ـ اندرزنامه‌ها»، '''''‌مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگره تحقیقات ایرانی'''''. به کوشش حمید زرین‌کوب، مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1352، ص560.

17.  برزگر، منصور. «اندرزنامه»، '''''فرهنگنامه ادبی؛ ادب فارسی در شبه قاره (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1، 1376،  ص168، 169 (به اختصار).

18. مهدوی، ملیحه. «پندنامه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چ 1، 1383، ج13،  ص730.

19. محمدی، محمد'''''. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام.''''' تهران: اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، 1352، ص35.

20. ابن مسکویه، احمد بن محمد. '''''جاویدان خرد'''''. ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، به اهتمام بهروز ثروتیان، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا و دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ‌ ص 34 (مقدمه مصحح).

21.  برزگر، منصور. «اندرزنامه»، '''''فرهنگنامه ادبی؛ ادب فارسی در شبه قاره (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1، 1376، . ص170.

ابوالقاسم رادفر