اندرز نامه

اندرزنامه، پندنامه یا نصیحت‌نامه: رساله‌ها و نوشته‌هایی در حکمت، موعظه و دستورهای تربیتی، اخلاقی، دینی و کشوری.

این دسته از کتاب‌ها بخشی از ادبیات تعلیمی هستند که در آنها به موضوع اخلاق‌، راه و رسم آمیزش با مردم و راهنمایی‌های دینی انسان‌ها پرداخته شده است. به عبارت دیگر، اندرزنامه‌ها و پندنامه‌ها شامل کتاب‌هایی می‌شوند که در آن‌ها رهبران دینی با پیروان خویش، بزرگان کشوری (مانند شاهان و امرا) با ملت، فلاسفه و دانشمندان با اهل علم و توده مردم و یا پدران با فرزندان خود سخن گفته‌اند و آنان را از پاره‌ای رفتارهای ناپسند و غیراخلاقی برحذر داشته‌اند. از آنجا که پند و اندرز در اخلاق ریشه دارد و اخلاق خود قسمتی از حکمت  علمی و تجربی را تشکیل می‌دهد، می‌توان اندرزنامه‌ها را در شمار آثار حکمت علمی و ادبیات آورد که همراه با تغییراتی از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته‌اند. اندرزنامه‌ها چند گروه‌اند:

1. آنها که اخلاقی ـ مذهبی هستند و صرفاً جنبه‌ تعلیمی دارند نظیر صحیفه سجّادیه از امام زین العابدین(ع)، ‌اربعین‌ها، ‌کلمات قصار و سخنان امامان و بزرگان دین؛
2. پندنامه‌هایی که اخلاقی ـ‌ عرفانی هستند مانند نصایح خواجه عبدالله انصاری (د 481 ق / ؟م)؛
3. آن‌ها که مضمونی دستوری ـ‌ تعلیمی دارند نظیر اخلاق ناصری اثر خواجه نصیرالدین طوسی(د 672 ق / ؟م)؛
4. اندرزنامه‌هایی که دستوری ـ تجربی هستند نظیر نصیحت‌الملوک تألیف امام محمد غزالی (د 465 ق / ؟م).

جز این آثار، اندرزنامه‌های دیگری وجود دارد که نویسندگان آن‌ها افزون بر ذکر مطالب اخلاقی از رفتارهای خردمندان الهام گرفته‌اند. سیرالملوک / سیاست‌نامه تألیف خواجه نظام‌الملک طوسی (د 485 ق / ؟م) از این دسته است. همین‌طور کلیله و دمنه و سندبادنامه که به شیوه داستانی نوشته شده‌اند و مُحَجَّه البیضا اثر فیض کاشانی که اندرزهای آن به روش منطقی و عقلی است. همچنین اندرزنامه‌ها را از نظر قالب به سه دسته تقسیم کرده‌اند:

1. اندرزنامه‌های منثور مانند قابوس‌نامه تألیف عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر؛
2. اندرزنامه‌های منظوم نظیر پندنامه انوشیروان سروده بدایعی بلخی؛
3. اندرزنامه‌های منثور آمیخته به نظم مانند نصیحت الملوک سعدی شیرازی (د 691 / 694 ق / ؟م).

بهترین شیوه برای بیان اندرز را کلمات قصار دانسته‌اند که از کهن‌ترین نمونه‌های آن می‌توان کتاب جاویدان ِخرد تألیف ابن مُسکویه (د 421ق / ؟م) به زبان عربی و با ترجمه فارسی تقی‌الدین شوشتری را نام برد. گفتنی است که سبک نگارش اندرزنامه‌ها با هم تفاوت دارد. پاره‌ای از آن‌ها دارای ساختاری منسجم، جملاتی کوتاه و یکدست و شیوه‌ای زیبا هستند، بعضی هم از نثری دشوار و جمله‌هایی کوتاه و مبهم برخوردارند. برخی با جمله‌هایی سست و بدون آرایه‌های هنری نوشته  شده‌اند، اما گروهی دارای سلاست و گاه وزن و قافیه اند. همچنین پاره‌ای از اندرزنامه‌ها به شکل طنز، ‌کنایه، ‌مطایبه و هزل تدوین شده‌اند که اخلاق الاشراف سروده عبیدزاکانی و اوصاف الاوباش سروده رفیعای نقاش اصفهانی از این دسته‌اند. افزون بر آن‌ها، ‌هجوهای پراکنده‌ای نیز در دیوان شاعرانی چون سعدی، سیف الدین فرغانی، خواجوی کرمانی، و اوحدی مراغه ای مشهود است.

اندرزنامه‌های پهلوی

مهم‌ترین بخش ادبیات پهلوی به اندرزنامه‌ها اختصاص یافته است. اگرچه اندرزنامه‌های پهلوی بعدها بر کتاب‌های ادب و اخلاق عربی و فارسی تأثیر بسیار گذاشت، ‌اما آثار برجای مانده از آن‌ها اندک است و بیشتر به شکل ترجمه در کتاب‌های دوران اسلامی دیده می‌شوند. این نوع اندرزنامه‌ها که در اواخر عهد ساسانی و سده‌های نخستین اسلام با نام اندرز/ پندنامک تألیف و تدوین شد، بر اساس اخلاق نوشته شده‌اند و در واقع باید از آن‌ها به عنوان حکمت عملی آن عهد درخشان یاد کرد. بسیاری از اندرزنامه‌ها به شاهان و امرا و بعضی به مؤبدان و دستوران زردشتی منسوب است. اندرزآذرپادمهر اسپندان، اندرزاوشنرداناک، اندرزبخت آفرید، اندرز بزرگمهر/ پند بزرگمهر، اندرز آذرفَرنْبَغ، اندرز دانایی به مَزدیَسنان و اندرز پیشینیان برخی از اندرزنامه‌های مشهور پهلوی هستند. به این آثار می‌توان ایاتَکارِزَریران، کارنامه اردشیر بابکان و اندرز خسرو کواتان را نیز افزود. بیشتر اندرزنامه‌های پهلوی شیوه‌ای ساده و روان و جمله‌های کوتاهی دارند و مشحون از صنعت تشبیه، کنایه و تمثیل‌اند.

اندرزنامه‌های دوران اسلامی

توجه و اشتیاق ایرانیان به مضمون‌های اخلاقی و اندرزنامه‌ها که از دوران ساسانی زبانزد بود، در آثار مؤلفان اسلامی تجلی پیدا کرد. نویسندگان این دوره کتاب‌های فراوانی به فارسی و عربی نگاشتند که با عنوان‌هایی مانند: اندرزنامه، ‌نصایح، نصیحت، ‌وصیت، اخلاق و آداب  شناخته شده‌اند. از میان این نوشته‌ها می‌توان به وصایای امام علی (ع)، وصیت لقمان، وصیت‌نامه استرآبادی، ‌اخلاق‌الاشراف و اخلاق محتشمی از ابن مقفع (د 142 ق / ؟م) اشاره کرد. جز آن‌ها آثار دیگری در این دوره پدید آمد، که ظفرنامه اثر ابن سینا (د 428 ق / ؟م)، ‌قابوس‌نامه از عنصرالمعالی،  مرزبان نامه، ‌کلیله و دمنه، ‌بختیارنامه از دقایقی مروزی، کیمیای سعادت و نصیحت‌الملوک اثر محمد غزالی، گلستان از سعدی، آداب‌الملوک و کفایهالملوک/ آداب‌الحرب و الشجاعه اثر مبارکشاه مشهور به فخر مُدبّر (د پیش از 633 ق / ؟م) از آن جمله‌اند. اندرزنامه‌های بزرگانی چون لقمان، فیثاغورس، ‌جاماسب، بُقراط، ‌سُقراط، ‌افلاطون، ‌ارسطو، جالینوس و اسکندر نیز در آثار دوران اسلامی جایگاه خاصی کسب کرد. اما شاخص‌ترین اثر این دوره جاویدان خرد / جاودان خرد نام دارد که توسط ابن مسکویه از پهلوی به عربی برگردانیده شده است. در دیوان اشعار اکثر سرایندگان دوره اسلامی از جمله شاعران فارسی گوی ایران نیز مضامینی از پند و اندرز و موعظه دیده می‌شود که به طور نمونه می‌توان از اشعار حکمی ناصرخسرو قبادیانی، سنایی، عطار نیشابوری، مولوی،‌ نظامی گنجوی، فردوسی، خیام نیشابوری، ابن یمین فریومدی، صائب تبریزی و سعدی یاد کرد. اما باید افزود که در میان اشعار این شاعران، پندها و مواعظ سعدی جایگاه ویژه‌ای دارند. نوشته‌های عارفان و صوفیان دوران اسلامی هم آکنده از موعظه‌ها، پندها و اندرزهای بسیاری در اخلاق و تعلیم و تربیت است. کشف‌المحجوب تألیف هجویری، ‌اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید از محمد بن منور، نفحات‌الانس اثر نورالدین عبدالرحمان جامی، رشحات عین‌الحیات تألیف فخرالدین علی صفی و ملفوظات بسیاری که در شبه قاره هند تألیف و تدوین شده‌اند، از نمونه‌های درخشان این آثار به شمار می‌روند. مضامین این موعظه‌ها و اندرزها از کمال‌جویی، ‌تزکیه و تهذیب نفس، وارستگی، ‌تقویت ایمان، شرافت نفس و مناعت، خدمت به دیگران، سخاوت و نیکوکاری تشکیل یافته است.

نیز نگاه کنید به

• قابوس نامه
• سیاست نامه
• صحیفه سجادیه
• کلیله و دمنه

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر