خواجوی کرمانی
خواجوی کرمانی (689 ـ 753 ق / ؟م) عارف، شاعر.
کمالالدین ابوالعطاء محمود بن علی کرمانی مشهور و متخلص به خواجو و ملقب به نَخلبند شعرا در کرمان از خاندانی بزرگ به دنیا آمد. علوم مقدماتی را در زادگاهش آموخت. سپس رهسپار شیراز شد و از محضر علمای آن شهر کسب فیض کرد. پس از آن به کازرون رفت و در آنجا به جرگه مریدان شیخ امینالدین محمد بلیانی کازرونی (و 745 ق) پیوست. چندی هم در اصفهان به سر برد[۱]. آنگاه سفرهای طولانی خود را به حجاز، شام، بیتالمقدس، عراق عرب و عجم، مصر و برخی بنادر خلیج فارس آغاز کرد و سرانجام در بغداد سکنی گزید[۲]. در این شهر مثنوی ناتمام همای و همایون خود را به اتمام رساند و پس از 12 سال دوری از وطن به ایران بازگشت. به محض ورود به قصد اهدای همای و همایون به سلطان ابوسعید ایلخانی (حک 717ـ736 ق / ؟م) عازم سلطانیه ـ بخشی میان زنجان و قزوین کنونی ـ شد، اما وقتی به آنجا رسید که ابوسعید درگذشته و ارپاگون برادر هلاکوخان به جای او نشسته بود. خواجو ناچار قصیدهای در سوگ ابوسعید و قصیدهای دیگر در تهنیت جلوس ارپاگون سرود و آن شهر را ترک گفت[۳]. بعد از آن روی به کرمان و فارس آورد. در شیراز شاه شیخ ابواسحاق اینجو (و 758 ق / ؟م) خواجو را مورد نوازش قرار داد و شاعر نیز در مقابل اشعار بسیاری در ستایش او سرود. بعدها در سفری به خراسان، در سمنان توقف کرد و در آنجا به حلقه مریدان شیخ رکنالدین علاءالدوله سمنانی (د 736ق / ؟م) پیوست و چندین سال در خانقاه او به سر برد. در طی آن مدت به گردآوری اشعار عرفانی علاءالدوله همت گماشت[۴]. سرانجام خواجو در شیراز درگذشت و در تنگالله اکبر آن شهر به خاک سپرده شد[۵]. خواجو پادشاهان، امیران و بزرگان بسیاری را مدح گفت که از آن میان میتوان: سلطان ابوسعید شیخ حسن ایلکانی (حک 740ـ757 ق / ؟م)، جلالالدین شاه محمود، شاه ابواسحاق اینجو، امیرمبارزالدین محمد مظفری، ملک قطبالدین پادشاه هرموز، غیاثالدین محمد وزیر سلطان ابوسعید، خواجه شمسالدین محمود صائن و خواجه تاجالدین احمد وزاری و امیر مبارزالدین، را ذکر کرد[۶]. از مهمترین آثار به جای مانده از او «خمسه خواجو» است. این خمسه شامل پنج مثنوی است[۷].
- همای و همایون (732 ق / ؟م)، شامل 4407 بیت؛
- گل و نوروز (742 ق / ؟م) 2500 بیت؛
- روضه الانوار (743 ق / ؟م) به تقلید از مخزنالاسرار نظامی گنجوی؛
- کمال نامه (744 ق / ؟م) در حدود 1849 بیت؛
- گوهرنامه / گهرنامه (746 ق / ؟م)، شامل 1032 بیت[۸].
آثار دیگر خواجو عبارتند از: مثنوی سام نامه شامل 4200 بیت؛ صنایعالکمال حاوی قصاید، غزلیات، قطعات، ترکیبات، ترجیعات و قصاید در 25000 بیت؛ بدایعالجمال شامل قصاید، ترکیبات، غزلیات و رباعیات در 4340 بیت و رسالهالبادیه و رساله سبعالمثانی که هر دو به نثر نوشته شدهاند[۹]. خواجو در اشعارش از شیوه استادان و سخنوران کهن بهره میجست. او در اشعار داستانی از نظامی گنجوی، در قصاید عارفانه از سنایی غزنوی و در غزل از سعدی پیروی میکرد. توجه او به صنایع نظیر ایهام و جناس و مراعاتالنظیر و نیز افراط در استعاره و کنایه به غزلهای او صبغه خاصی بخشیده بود[۱۰]. در میان شاعرانی که غزلهای عاشقانه ـ عارفانه میسرودند، خواجو پس از حافظ از دیگران پیشرفتهتر بود و شعرش گاه به حافظ نزدیک میشد. ظاهراً حافظ نیز به خواجو بیش از سایرین توجه داشت[۱۱]. چنان که در دیوان حافظ ابیات بسیاری به تقلید و یا به استقبال از غزلهای خواجو یافت میشود[۱۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ بهزادی اندوهجردی، حسین. تذکرهشاعران کرمان، تهران: هیرمند، چ 1، 1370 ش، ص 222.
- ↑ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران، تهران: دانشگاه تهران، 1355 ش، ج 3، ب 2، ص 889.
- ↑ غلامرضایی کهن، فاطمه. «زندگی خواجوی کرمانی»، فصلنامه پژوهشگران فرهنگ، 1(1) (زمستان 1381 ش)، ص 122، 123، 124 (به اختصار).
- ↑ بهزادی اندوهجردی، حسین. تذکرهشاعران کرمان، تهران: هیرمند، چ 1، 1370 ش، ص 224، 229.
- ↑ غلامرضایی کهن، فاطمه.«زندگی خواجوی کرمانی»، فصلنامه پژوهشگران فرهنگ، 1(1) (زمستان 1381 ش)، ص 154.
- ↑ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران، تهران: دانشگاه تهران، 1355 ش، ج 3، ب 2، ص 891.
- ↑ براون، ادوارد. تاریخ ادبیات ایران، از فردوسی تا سعدی، ترجمه فتحالله مجتبایی، تهران: مروارید، چ 2، 1355 ش، ص 260.
- ↑ خواجوی کرمانی. دیوان اشعار، به تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتابفروشی بارانی و محمودی، بی تا، ص 74، 75، 76 (به اختصار).
- ↑ بهزادی اندوهجردی، حسین. تذکرهشاعران کرمان، تهران: هیرمند، چ 1، 1370 ش، ص 228، 229.
- ↑ زرین کوب، عبدالحسین. سیری در شعر فارسی، تهران: نوین، چ 1، 1363 ش، ص 86.
- ↑ شمیسا، سیروس. سبک شناسی شعر، تهران: نشر میترا، چ 1، 1383 ش، ص 231.
- ↑ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران، تهران: دانشگاه تهران، 1355 ش، ج 3، ب 2، ص 894.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر