خلیج فارس
خلیج فارس دریایی نیمه بسته در میان ایران و شبه جزیره عربستان که از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و از آنجا به اقیانوس هند راه مییابد. این پهنه بزرگ آبی در جنوب و جنوب غربی ایران و در همسایگی استانهای خوزستان، بوشهر و بخشی از استان هرمزگان واقع شد و با هفت کشور امارات متحده عربی، بحرین، عراق، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت، با طول ساحلهای متفاوت، همسایه هستند[۱].طول، عرض، ژرفا و مساحت خلیج فارس در منابع مختلف با توجه به حالات و شرایط طبیعی حاکم بر دریا، در طول سالهای گوناگون و نیز به سبب نبود امکان استفاده از ابزار دقیق محاسباتی در گذشته، تا حدودی ناهمگون و دارای اختلاف است.
در اطلس ملی ایران، مساحت خلیج فارس در حدود 225/000 کم[۲]، طول آن 900 کم و عرض آن 180 تا 300 کم2 و در جای دیگر دارای عرضی بین 185 تا 333 کم و عمق متوسط 25 تا 35 م (در دهانه تنگه هرمز به بیش از 100 متر) و مساحتی برابر با 226 هزار کم[۲] ذکر شده است.[۳]عرض خلیج فارس در باریکترین نقطه آن یعنی تنگه هرمز 40 کم و در عریضترین قسمت آن در وسط خلیج، 270 کم و در بقیه نقاط عرض متوسط 215 کم آمده است[۴].
ایران با 1375 کم طول ساحل، از بندرعباس تا دهانه فاو، 3/45 درصد از کل خطوط ساحلی خلیج فارس، یعنی بیشترین طول ساحل را در مقایسه با دیگر کشورهای خلیج فارس، داراست. عراق با 5/18 کم یعنی 6/0 درصد طول کل سواحل، کمترین طول ساحل را در اختیار دارد[۵].در حاشیه جنوبی خلیج فارس به جز چند جویبار کوچک که فقط در بارندگیهای شدید، اندک آبی به سوی خلیج روانه میسازند، رود مهمی وجود ندارد؛ اما در حاشیه شمالی آن، یعنی در ایران رودهای پرآب ومتعددی مانند آنها سِیْمَره، کَرْخه، دِز، کارون، جَرّاحی، زُهره، مُند و مانند آنها به طور مستقل و یا در پیوند با یکدیگر به خلیج فارس میریزند (استانهای خوزستان، بوشهر، هرمزگان). این رودها در بخش وسیعی از غرب و جنوب غرب و جنوب کشور و در بستر حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارند و غالباً از کوهستان عظیم زاگرس سرچشمه میگیرند[۶].
خلیج فارس در اصل باقیمانده دریاهای دوران سوم زمینشناسی است که تمام ناحیه زاگرس را دربر میگرفته است؛ اما به سبب پایین رفتن سطح آب اقیانوسها، نه تنها آب آن کاهش پیدا کرده، بلکه بنابر برخی شواهد موجود در کف دریا، در دورهای نیز کاملاً خشک بوده است. در واقع خلیج فارس کنونی، بخشی از خشکی است که آب اقیانوس از طریق تنگه هرمز مجدداً بر آن فرو ریخته است[۷].به هر حال این فرورفتگی طویل در نتیجه چین خوردگی رشتهکوههای زاگرس پدید آمده و به سبب پایین بودن سطح آن از سطح اقیانوس، به زیر آب فرو رفته است[۸].خلیج فارس در گذشته دارای وسعتی بیش از امروز بوده است. دشت بینالنهرین و دشت خوزستان در نتیجه پر شدن بخش شمالی خلیج فارس از آبرفت رودهایی پدید آمده است که اکنون برای ورود به خلیج باید از مسافت بیشتری در خشکی بگذرند[۸].
در خلیج فارس جزیرههای کوچک و بزرگ مسکون و غیرمسکون متعددی وجود دارد که هر یک دارای توانمندیها و سابقه طولانی و برخوردار از موقعیت جغرافیایی و استراتژیک پر اهمیتی در سطح منطقه، و حتی جهان هستند (جزیرهها).
این جزیرههای عبارتند از: قِشْم، بزرگترین جزیه خلیج فارس با مساحت 419/1 کم[۲] (حدود 5/2 برابر دومین جزیه بزرگ خلیج فارس یعنی بحرین)، مسکونی با 981/72 تن جمعیت در سال 1375؛ لارَک، با 7/48 کم[۲] مساحت و 459 تن جمعیت، در سال 1375؛11 هرمز، با حدود 45 کم[۲] مساحت و 4768 تن جمعیت، در سال 1375؛
هِنگام، با حدود 50 کم[۲] مساحت و 389 تن جمعیت در سال 1375؛ کیش، با 90 کم[۲] مساحت و 16501 تن جمعیت در سال 1379؛ هِندورابی، با 8/22 کم2 مساخت و 43 تن جمعیت در سال 1375؛ لاوان، با حدود 8/76 کم[۲] مساحت و 686 تن جمعیت در سال 1375 (همراه با حدود 1700 تن کارکنان مجرد و فاقد خانوار نفت فلات قاره، پالایشگاه و نیز کارگران پیمانکار و ... که به صورت ادواری در جزیره ساکن هستد.)؛ خارک، با 21 کم[۲] مساحت و 84/74 تن جمعیت در سال 1375 (همراه با حدود 000/10 جمعیت ساکن غیربومی که به صورت دورهای در تاسیسات صنعت نفت و نیز در مراکز و پایگاههای نظامی مشغول به کار هستند.)؛ شیف، با 14 کم[۲] (با احتساب جزیه عباسک که به صورت زمینی پست متصل به جزیره شیف و در معرض جزر و مد آب قرار دارد) و 076/3 تن جمعیت در سال 1380؛ ابوموسی؛ با 8/12 کم[۲] مساحت و 1038 تن جمعیت در سال 1380؛ افزون بر جزیرههای مسکونی پیش گفته، جزیرههای غیرمسکون و نیمه مسکون دیگری (با جمعیتی متشکل از مأموران اداری و نظامی) نیز از جمله تُنْب بزرگ، تُنْب کوچک، فارور، فارورگان، اُمالکَرَم، جَبْرین، نَخیلو، فارسی و مانند آنها در آبهای متعلق به ایران وجود دارد که غالباً منطقه حفاظت شده امنیتی و زیست محیطی اعلام گردیدهاند. در نزدیکی سواحل دیگر کشورهای حاشیه خلیجفارس جزیرههای کوچک و بزرگ، مسکون و غیرمسکون دیگری نیز وجود دارند که به کشورهای کویت، عربستان، بحرین، قطر، امارات و عمان تعلق دارند.
در سواحل ایران شهرهای بندری متعددی هستند که افزون بر اهمیت استراتژیک، دارای موقعیتهای تجاری و اقتصادی نیز میباشند. بندرهای خرمشهر، آبادان، دیْلَم، بوشهر، دیّر، کَنگان، عَسَلویه، لَنگه و بندرعباس از جمله مراکز مهم ارتباط دریایی کشور با جهان هستند. که برخی از این بنادر نظیر، خرمشهر، آبادان، بوشهر و بندرعباس از مراکز مهم جمعیتی و گردشگری کشور نیز محسوب میشوند (خرمشهر، آبادان، بوشهر و بندرعباس).
خلیج فارس با داشتن ذخایر عظیم نفت و گاز و دیگر منابع قابل بهرهبرداری و صدور آن به خارج از منطقه و نیز وجود راههای مناسب و مطمئن برای تبادلات تجاری، در طول تاریخ همواره مورد توجه قدرتهای منطقه و نیز جولانگاه دولتهای استعماری بوده است[۹].
این پهنه بزرگ آبی با جزیرهها و سواحل طولانی آن، مهد تمدنهای گوناگون، مرکز تبادلات فرهنگی و بازرگانی و یکی از شناخته شدهترین و پرآوازهترین دریاهای جهان بوده است. در جغرافیای استرابو، از این دریا با نام خلیج فارس و یا دریای پارس یاد شده و دریای واقع بین شبه جزیه عربستان و ساحل شرقی آفریقا (مصر و سودان) که اکنون بحراحمر یا دریای سرخ نام گرفته، خلیج عربی نامیده میشده است[۱۰]. این نامگذاریها در نقشهها و در اسناد و مدارک معتبر تاریخی و به زبانهای گوناگون به چشم میخورد و تحقیقات در هیچ یک از منابع تاریخ و جغرافیایی، دریایی که بین ایران و شبه جزیره عربستان قرار دارد، نامی جز خلیجفارس نداشته است[۱۱].
در کتاب حدودالعالم منالمغرب و الیالمشرق که بیش از یکهزار سال از تالیف آن میگذرد[۱۲]، ضمن اشاره به خلیج فارس که از «.... حد پارس برگیرد با پهناء اندک تا بحدود مسند...»[۱۳]، به خلیج عربی نیز که دریای سرخ یا بحراحمر امروزی است، چنین اشاره دارد:
«... خلیجی دیگر هم بدین پیوسته بهرود [به] ناحیت شمال فرود آید تا حدود مصر و باریک گردد تا آنجا که پهناء او یک میل گردد، آنرا خلیج عربی خوانند و خلیج اَیْلَه نیز خوانند و خلیج قلزم نیز خوانند...»[۱۴] و دیگر اینکه «جای عرب [شبه جزیره عربستان کنونی] همه اندر میان این دو خلیج است»[۱۵].
و در کتاب الاعلاقالنفیسه نیز که دارای قدمتی بیش از یکهزار سال است، پس از ذکر نام و محل خلیجفارس به محل سکونت اعراب اشاره شده که:
«... بین این دو خلیج (یعنی اَیلَه و خلیج فارس) سرزمینهای حجاز و یمن و سایر بلاد عرب قرار گرفتهاند...»[۱۶].
سرانجام اینکه محمدبن ابی بکرالزُهری جغرافیدان عرب در کتابالجغرافیه خود که عمر تالیف آن نیز قریب به یکهزار سال است، از خلیج فارس چنین یاد میکند:
«راه خشکی مردم مصر به سوریه و عراق و خلیج فارس از این جا (شبه جزیره سینا) میباشد»[۱۷][۱۸][۱۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه تقسیمات کشوری ایران. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور). 1384.
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمینشناسی). نگارش دوم .چ1. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور).1382. ص12.
- ↑ حافظنیا، دکتر محمدرضا. خلیجفارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز. چ1. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1371. ص 16.
- ↑ کاظمی، سیدعلی اصغر. ابعاد حقوقی حاکمیت ایران در خلیج فارس. چ2. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی (وزارت امورخارجه)، 1370، ص 225.
- ↑ حافظنیا، دکتر محمدرضا. خلیجفارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز. چ1. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1371، ص 27 و 28.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمینشناسی). نگارش دوم .چ1. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور).1382، ص 9 و 11.
- ↑ علایی طالقانی، محمود. ژئومورفولوژی ایرن. چ3. تهران: قومس، 1384' ص 346.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ جداری عیوضی، دکترجمشید. جغرافیای آبها. چ3. تهران: دانشگاه پیام نور، 1376، صص 59 و 60.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (قشم، لارک، هرمز، هنگام). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص4 و 147.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (قشم، لارک، هرمز، هنگام). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، صص 268 و 329.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (قشم، لارک، هرمز، هنگام). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 368 و 527.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (قشم، لارک، هرمز، هنگام). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 466 و 527.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای ایرانی خلیج فارس (کیش، هندورابی) 9. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1383، ص 6 و 97
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای ایرانی خلیج فارس (کیش، هندورابی) 9. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1383، ص 159 و 215.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (لاوان). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، صص 4 و 104.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (خارک، خارکو، شیف، امالکرام، جبرین، نخیلو، فارسی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص 4 و 59.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (خارک، خارکو، شیف، امالکرام، جبرین، نخیلو، فارسی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص 162 و 179.
- ↑ زُهری، محمدبن ابکر. کتاب الجغرافیه. به کوشش و تحقیق محمد حاج صادق. ترجمه دکتر حسین قرهچانلو. تهران: سازمان چاپ و انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 1382. ص90.
- ↑ ابن رسته. الاعلاقالنفیسه. ترجمه و تعلیق دکتر حسین قرهچانلو تهران: امیرکبیر، 1365، ص95.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون
برای مطالعه بیشتر
1. سازمان جغرافیایی نیروهایم مسلح. جغرافیای جزیره ایرانی خلیج فارس (بوموسی، تنب بزرگ و کوچک)، چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، صص 4 و 87.
2. وادالار (نایب کنسول فرانسه در بوشهر). خلیجفارس در عصر استعمار. ترجمه پروفسور شفیع جوادی. تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب. 1356. صص 76- 39 (زیر عنوان اروپائیان در خلیج فارس)
3. استرابو. جغرافیایی استرابو. چ1. ترجمه همایون صنعتیزاده. تهران: بنیاد موقوفات افشار، 1382، صص 369 و 397 و 422.
4. تکمیل همایون، دکتر ناصر. خلیج فارس. چ2. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. 1380. صص 30-27.
5. حدودالعالم منالمشرق الیالمغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه ظهوری. 1362.ص 3.
6. حدودالعالم منالمشرق الیالمغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه ظهوری. 1362.ص. ص 24.