اسلام

اسلام، یکی از ادیان توحیدی که از حدود 610 م. به‌وسیله حضرت محمد بن عبدالله (ص) در مکه تبلیغ گردید و با گسترشی سریع و چشمگیر، در فاصله‌یی کم‌تر از نیم‌قرن دین غالب بر بخش وسیعی از آسیا و افریقا گشت. پیروان این دین مسلِم یا مسلمان خوانده می‌شوند.

در لغت به معنی تسلیم شدن است و در اصطلاح دانش کلام، در مقام قیاس با ایمان تفسیر می‌شود و با ایمان نسبت تساوی یا نسبت عام و خاص می‌یابد:

1)   نسبت تساوی: به نظر اکثر اشاعره، اسلام همانند ایمان اقرار و تصدیق و نبوّت است و گردن نهادن به اوامر و نواهی الهی، بنابراین بین آن دو نسبت تساوی برقرار است و هر اسلامی، ایمان و هر ایمانی اسلام است.

2)   نسبت عام و خاص: به نظر اکثر شیعه و معتزله، نسبت بین ایمان و اسلام، عموم و خصوص مطلق است. بدین معنا که: هر ایمانی، اسلام هست، اما برخی از اسلام‌ها، که مبتنی بر قبول باطنی باورهاست، ایمان به شمار می‌آید و این از آن روست که اسلام، پذیرش ظاهری است.

در آیات قرآن، اسلام به‌معنای انقیاد و گردن‌نهادن به حکم است و در کاربرد دینی آن، اشاره به تسلیم در برابر فرمان و حکم الهی است. بنابر آیات قرآنی که اصیل‌ترین منبع شناخت دین اسلام است، این دین به هیچ‌روی میان پیامبران الهی جدایی قائل نیست، بلکه در بیان قرآن، همه پیامبران مبلّغ دینی واحد با صورت‌های گوناگون بوده‌اند که همان دین اسلام بوده و تعلیم مشترک آن تسلیم در برابر فرمان خداوند یکتاست. بر این پایه، گاه در قرآن کریم از اسلام همان دین مشترک توحیدی یا به تعبیری دیگر «دین الله» اراده شده است که همه انبیا مبلغ آن‌اند و دینی جز آن نزد خداوند پذیرفته نیست و والاترین نمونه آن دینی‌ست تکمیل‌کننده ادیان پیشین الهی که حضرت محمد (ص) به تبلیغ آن مبعوث شده و در طول 23 سال به ادای این رسالت اهتمام نموده است.

رابطه انسان با دین الهی در واژگان قرآن با تعابیری مختلف بیان شده است، اما از اشاره‌های قرآنی چنین برمی‌آید که اسلام‌آوردن، مرحله‌یی آغازین در پذیرش دین الهی‌ست و لزوماً با ایمانی راسخ در قلب همراه نیست. همین نکته موجب شده است تا در دیدگاه برخی صاحب‌نظران، ایمان به‌عنوان مرتبه‌یی افضل از اسلام شناخته شود و بحثی تحت عنوان ایمان و اسلام در علم کلام اسلامی پدیدار گردد.

زندگی حضرت محمد (ص) از صدر اسلام مورد توجه و اهتمام مسلمانان قرار داشته است؛ با این همه، روایات بی‌شمار موجود در بیش‌تر جزئیات هم‌داستان نیستند و به‌ویژه آگاهی‌های ما در باب زندگی آن بزرگوار، پیش از بعثت، به تفصیلِ شرح سیره ایشان پس از بعثت نیست. به هر حال، آن‌چه از مطالعه و بررسی زندگی پیامبر اسلام در طول 63 سال در ذهن نقش می‌بندد، بازتابی از تصویر ظهور پیامبری الهی و سرگذشت شخصیتی‌ست که با پشت سر نهادن دشواری‌های بسیار، بی‌هیچ خستگی و ناامیدی به اصلاح جامعه دست زد و توانست جزیره‌العرب را متحد کند و آماده گستردن اسلام در بیرون از مرزهای عربستان شود و از آن مهم‌تر دیانتی را بنیاد نهد که اینک یکی از مهم‌ترین ادیان جهان به‌شمار می‌رود. تولد حضرت محمد (ص) بنابر بسیاری از روایات در 17 ربیع‌الاول عام‌الفیل (570 م.) یا به روایتی 12 همان ماه در تقویم عربی روی داد. پدر پیامبر، عبدالله، فرزند عبدالمطلب و مادرش آمنه دختر وهب، هر دو از قبیله بزرگ قریش بودند؛ قبیله‌یی که بزرگان آن از نفوذ فراوانی در مکه برخوردار بودند و بیش‌تر به بازرگانی اشتغال داشتند. عبدالله، پدر پیامبر، اندکی پیش از تولد فرزندش برای تجارت با کاروانی به شام رفت و در بازگشت بیمار شد و درگذشت. بنابر رسمی که در مکه رایج بود، محمد را به زنی به‌نام حلیمه سپردند تا در فضای ساده و پاک بادیه پرورش یابد. وی شش ساله بود که همراه مادر برای دیدار خویشان به یثرب (مدینه) رفت، اما آمنه نیز در بازگشت بیمار شد و درگذشت و او را در ابواء ـ نزدیک مدینه ـ به خاک سپردند. محمد از این پس در کنف حمایت جدّش عبدالمطلب قرار گرفت، اما او نیز در هشت سالگی درگذشت و سرپرستی محمد برعهده عمویش ابوطالب گذارده شد. ابوطالب در سرپرستی برادرزاده‌اش کوششی بلیغ می‌کرد. در سفری تجارتی به شام او را با خود همراه برد و هم در این سفر، راهبی بَحیرا نام نشانه‌های پیامبری را در او یافت و ابوطالب را از آن امر مطلع ساخت. حضرت محمد در چهل سالگی به پیامبری مبعوث شد و پس از چند سال تبلیغ در مکه، به شهر یثرب (مدینه النبی) هجرت کرد و عاقبت در همان شهر در سن 64 سالگی بدرود حیات گفت و در همان‌جا دفن گردید.

نیز نگاه کنید به

• اعتقاد
• آخرت
• امامت

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسندگان مقاله

سید حسن امین و اصغر دادبه

تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی.