نمایش مبدأ برای کتابخانه ملی رشت

كتابخانه ملی رشت. كتابخانه ملی رشت یكی از قدیمی‌ترین كتابخانه‌های عمومی ایران است كه به ابتكار و هزینه مردم ساخته شده و فعالیت می‌كند. از این‌رو، وصف ملی بر آن گذاشته شده است.

در خردادماه 1306ش. چند تن از دانش‌دوستان شهر رشت، با هدف اعتلای دانش مردم و ارتقای سطح فرهنگ عمومی، جمعیتی را به‌نام "جمعیت نشر فرهنگ گیلان" بنیان نهادند كه یكی از هدف‌های اصلی آن تأسیس كتابخانه بود.

با استفاده از نفوذ معنوی، اداری، و اجرایی اعضای جمعیت، به‌ویژه محمدعلی تربیت، رئیس وقت اداره معارف (آموزش و پرورش) گیلان، و بنیان‌گذار كتابخانه عمومی تربیت تبریز، زمینی به مساحت 270 مترمربع از طرف شهرداری رشت در مركز شهر در اختیار این جمعیت گذاشته شد تا عملیات ساختمان كتابخانه در آن آغاز شود. برای این كار ابتدا یك مهندس یونانی به‌نام دیمیتری از طرف جمعیت مأمور شد. اما عملیات ساختمانی بلافاصله بعد از شروع به‌خاطر كمبود اعتبار متوقف شد. سال بعد با كمك مالی مجدد اعضای جمعیت و اعانه‌های مردم، عملیات ساختمانی شتاب گرفت و طبقه اول آن با چهار باب مغازه ساخته شد. اما بار دیگر به‌سبب بی‌پولی ادامه كار متوقف شد. این بار اعضا به چاپ قبض‌های اعانه پرداختند. هنرمندان جمعیت چند نمایش بر صحنه بردند و از فروش بلیط پولی جمع‌آوری كردند. به‌علاوه، با مساعدت رئیس اداره مالیات، بخشی از مالیات صدور برنج از استان به جمعیت داده شد. اما باز هم ساختمان به پایان نرسید.

چند سال بعد، سرداراف، مهندس آلمانی شهرداری رشت از سوی فضل‌الله زاهدی، فرمانده وقت ارتش گیلان، و پس از تأمین اعتبار، مأمور ساختمان كتابخانه شد. عملیات ساختمانی طی نشیب و فرازهایی تا 1313 به‌طول انجامید و همزمان با برگزاری هزاره فردوسی، ساختمان كتابخانه افتتاح شد. البته كار كتابخانه عملا از بهار 1309 در طبقه اول شروع شده بود، حتی در یكی از مغازه‌های چهارگانه آن استفاده از كتاب، مجله، و روزنامه به‌صورت رایگان، ولی در سطح محدودی آغاز شده بود.

تعداد كتاب‌ها در روز افتتاح 1759 جلد بود. همه آنها اهدایی اعضای جمعیت و افراد نیكوكار شهر بود. نخستین رئیس كتابخانه، محمدعلی پیربازاری، از مجاهدان نهضت جنگل و همرزم میرزاكوچك جنگلی بود كه در آن وقت ریاست مریضخانه ملی (بیمارستان پورسینای فعلی) را نیز برعهده داشت.

ساختمان اصلی و اولیه كتابخانه كه در زمان خود باشكوه محسوب می‌شد، در دو طبقه احداث شده بود. چهار باب مغازه بزرگ در طبقه اول برای آن ساخته شده بود تا سرقفلی و اجاره بهای آنها صرف كتابخانه شود. طبقه دوم هم دارای یك راهروی وسیع، یك تالار برای مطالعه مجلات و روزنامه‌ها، دو تالار مطالعه مجزا برای مردان و زنان، و یك مخزن كتاب بود.

در شهریور 1320، در زمان اشغال شهر توسط روس‌ها، ساختمان كتابخانه نیز به تصرف آنها درآمد و براثر بی‌مبالاتی سربازان روسی، بسیاری از منابع كتابخانه، به‌ویژه بخشی از روزنامه‌های گیلان، از میان رفت. بعد از رفتن روس‌ها، چندی هم ساختمان كتابخانه در اشغال قمارخانه‌ای به‌نام "كلوپ شاهپور" بود تا آنكه با مساعی بهاءالدین املشی، از بنیان‌گذاران اولیه كتابخانه، از تصرف قمارخانه‌دار درآمد و در خدمت مردم قرار گرفت. در دی‌ماه 1329، شهرداری قطعه زمین كوچكی از باغ پشت ساختمان خود را به كتابخانه داد تا در آن مخزن‌نسوز احداث كند.

كتابخانه ملی رشت در 1346، مجددآ 220 مترمربع زمین حاشیه خیابان به كتابخانه داده شد تا از آن برای ساختن یك تالار استفاده شود. بالاخره در 1370 كتابخانه موفق شد با كمك مردم و دولت طبقه دیگری بر بنای كتابخانه بیفزاید و تالار بزرگ و مناسبی به گنجایش 300 صندلی احداث كند.

كتابخانه ملی رشت هم اینك در سه طبقه با زیربنایی نزدیك به 2000 مترمربع و دو تالار بزرگ خواهران و برادران با گنجایش 550 صندلی در مركز شهر رشت دایر است.

ساعت كار كتابخانه طی سال‌ها به میزان فعالیت هیئت امنای وقت بستگی داشته است. كتابخانه گاهی از 8 صبح تا 8 عصر یكسره باز و حتی روزهای جمعه دایر بوده و زمانی تنها به 4 ساعت صبح و 4 ساعت عصر محدود می‌شد.

درآمد كتابخانه از اجاره بهای مغازه‌های آن (بعد از توسعه اخیر، 7 باب)، حق عضویت اعضای كتابخانه، حق عضویت اعضای جمعیت نشر فرهنگ گیلان، اعانات شهرداری، و كمك مؤسسات و افراد نیكوكار تأمین می‌شود. چون كتابخانه بودجه ثابت و كافی ندارد، نمی‌تواند برای روزآمد كردن سازمان فنی خود هزینه كند و از این جهت از نظر خدمات فنی از كتابخانه‌های روز عقب‌تر است.

خرید كتاب غالبآ از بودجه مختصری كه كتابخانه در طول سال پس‌انداز می‌كند، میسر است. بر این اساس تنها سالی یك بار به‌هنگام برپایی نمایشگاه بین‌المللی كتاب تهران، خرید صورت می‌گیرد. البته در بیشتر موارد، مردم و خانواده‌های فرهنگ‌دوست شهر و استان، كتاب‌های خود را به كتابخانه اهدا می‌كنند. افزون بر این، مؤلفان، مترجمان، ناشران، و بعضی دانشگاه‌های قدیمی كشور نظیر دانشگاه تهران و دانشگاه تبریز انتشارات خود را به رایگان به كتابخانه ارسال می‌دارند.

در 1363، یك گروه تحقیقات علمی و فرهنگی با شركت گروهی از محققان و پژوهشگران برجسته گیلان به‌نام "انجمن گیلان‌شناسی" تشكیل شد. چندین نمایشگاه كتاب بزرگ و قابل توجه نیز در كتابخانه برگزار شد و كمك مالی درخور توجهی را جلب كرد. خرید و سفارش تازه‌ترین كتاب‌های خارجی به‌ویژه كتاب‌های پزشكی و مهندسی از خارج از كشور، ارتباط دائم با كتابخانه‌های بزرگ ایران و جهان و ارائه یك سری خدمات فنی كتابداری به شیوه مدرن به‌مدد كتابداران متخصص اداره‌كل فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان، از زمره فعالیت‌های آن دوره یعنی سال 1363 بوده است.

در حال حاضر (1383) مجموعه كتابخانه حدود 140000 جلد است. همچنین كتابخانه دارای 642 جلد نسخه خطی است. مجموعه مطبوعات قدیم گیلان، تعدادی تابلوی نقاشی، و اسناد و مدارك خطی، از اقلام برجسته این كتابخانه مردمی است. تعداد كاركنان آن 6 تن است. اعضای كتابخانه نزدیك به 50 هزار نفر است كه از میان آن 2500 تن عضو فعال هستند. بیشتر مراجعان كتابخانه را دانش‌پژوهان، دانشجویان، و دانش‌آموزان سال آخر دبیرستان تشكیل می‌دهند.

منبع اصلی

کنتبخانه ملی رشت (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

'''محمد تقی پور احمد جكتاجی'''