کتابخانه ملی رشت
کتابخانه ملی رشت. کتابخانه ملی رشت یکی از قدیمیترین کتابخانههای عمومی ایران است که به ابتکار و هزینه مردم ساخته شده و فعالیت میکند. از اینرو، وصف ملی بر آن گذاشته شده است.
در خردادماه 1306ش. چند تن از دانشدوستان شهر رشت، با هدف اعتلای دانش مردم و ارتقای سطح فرهنگ عمومی، جمعیتی را بهنام "جمعیت نشر فرهنگ گیلان" بنیان نهادند که یکی از هدفهای اصلی آن تأسیس کتابخانه بود.
با استفاده از نفوذ معنوی، اداری، و اجرایی اعضای جمعیت، بهویژه محمدعلی تربیت، رئیس وقت اداره معارف (آموزش و پرورش) گیلان، و بنیانگذار کتابخانه عمومی تربیت تبریز، زمینی به مساحت 270 مترمربع از طرف شهرداری رشت در مرکز شهر در اختیار این جمعیت گذاشته شد تا عملیات ساختمان کتابخانه در آن آغاز شود. برای این کار ابتدا یک مهندس یونانی بهنام دیمیتری از طرف جمعیت مأمور شد. اما عملیات ساختمانی بلافاصله بعد از شروع بهخاطر کمبود اعتبار متوقف شد. سال بعد با کمک مالی مجدد اعضای جمعیت و اعانههای مردم، عملیات ساختمانی شتاب گرفت و طبقه اول آن با چهار باب مغازه ساخته شد. اما بار دیگر بهسبب بیپولی ادامه کار متوقف شد. این بار اعضا به چاپ قبضهای اعانه پرداختند. هنرمندان جمعیت چند نمایش بر صحنه بردند و از فروش بلیط پولی جمعآوری کردند. بهعلاوه، با مساعدت رئیس اداره مالیات، بخشی از مالیات صدور برنج از استان به جمعیت داده شد. اما باز هم ساختمان به پایان نرسید.
چند سال بعد، سرداراف، مهندس آلمانی شهرداری رشت از سوی فضلالله زاهدی، فرمانده وقت ارتش گیلان، و پس از تأمین اعتبار، مأمور ساختمان کتابخانه شد. عملیات ساختمانی طی نشیب و فرازهایی تا 1313 بهطول انجامید و همزمان با برگزاری هزاره فردوسی، ساختمان کتابخانه افتتاح شد. البته کار کتابخانه عملا از بهار 1309 در طبقه اول شروع شده بود، حتی در یکی از مغازههای چهارگانه آن استفاده از کتاب، مجله، و روزنامه بهصورت رایگان، ولی در سطح محدودی آغاز شده بود.
تعداد کتابها در روز افتتاح 1759 جلد بود. همه آنها اهدایی اعضای جمعیت و افراد نیکوکار شهر بود. نخستین رئیس کتابخانه، محمدعلی پیربازاری، از مجاهدان نهضت جنگل و همرزم میرزاکوچک جنگلی بود که در آن وقت ریاست مریضخانه ملی (بیمارستان پورسینای فعلی) را نیز برعهده داشت.
ساختمان اصلی و اولیه کتابخانه که در زمان خود باشکوه محسوب میشد، در دو طبقه احداث شده بود. چهار باب مغازه بزرگ در طبقه اول برای آن ساخته شده بود تا سرقفلی و اجاره بهای آنها صرف کتابخانه شود. طبقه دوم هم دارای یک راهروی وسیع، یک تالار برای مطالعه مجلات و روزنامهها، دو تالار مطالعه مجزا برای مردان و زنان، و یک مخزن کتاب بود.
در شهریور 1320، در زمان اشغال شهر توسط روسها، ساختمان کتابخانه نیز به تصرف آنها درآمد و براثر بیمبالاتی سربازان روسی، بسیاری از منابع کتابخانه، بهویژه بخشی از روزنامههای گیلان، از میان رفت. بعد از رفتن روسها، چندی هم ساختمان کتابخانه در اشغال قمارخانهای بهنام "کلوپ شاهپور" بود تا آنکه با مساعی بهاءالدین املشی، از بنیانگذاران اولیه کتابخانه، از تصرف قمارخانهدار درآمد و در خدمت مردم قرار گرفت. در دیماه 1329، شهرداری قطعه زمین کوچکی از باغ پشت ساختمان خود را به کتابخانه داد تا در آن مخزننسوز احداث کند.
کتابخانه ملی رشت در 1346، مجددآ 220 مترمربع زمین حاشیه خیابان به کتابخانه داده شد تا از آن برای ساختن یک تالار استفاده شود. بالاخره در 1370 کتابخانه موفق شد با کمک مردم و دولت طبقه دیگری بر بنای کتابخانه بیفزاید و تالار بزرگ و مناسبی به گنجایش 300 صندلی احداث کند.
کتابخانه ملی رشت هم اینک در سه طبقه با زیربنایی نزدیک به 2000 مترمربع و دو تالار بزرگ خواهران و برادران با گنجایش 550 صندلی در مرکز شهر رشت دایر است.
ساعت کار کتابخانه طی سالها به میزان فعالیت هیئت امنای وقت بستگی داشته است. کتابخانه گاهی از 8 صبح تا 8 عصر یکسره باز و حتی روزهای جمعه دایر بوده و زمانی تنها به 4 ساعت صبح و 4 ساعت عصر محدود میشد.
درآمد کتابخانه از اجاره بهای مغازههای آن (بعد از توسعه اخیر، 7 باب)، حق عضویت اعضای کتابخانه، حق عضویت اعضای جمعیت نشر فرهنگ گیلان، اعانات شهرداری، و کمک مؤسسات و افراد نیکوکار تأمین میشود. چون کتابخانه بودجه ثابت و کافی ندارد، نمیتواند برای روزآمد کردن سازمان فنی خود هزینه کند و از این جهت از نظر خدمات فنی از کتابخانههای روز عقبتر است.
خرید کتاب غالبا از بودجه مختصری که کتابخانه در طول سال پسانداز میکند، میسر است. بر این اساس تنها سالی یک بار بههنگام برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، خرید صورت میگیرد. البته در بیشتر موارد، مردم و خانوادههای فرهنگدوست شهر و استان، کتابهای خود را به کتابخانه اهدا میکنند. افزون بر این، مؤلفان، مترجمان، ناشران، و بعضی دانشگاههای قدیمی کشور نظیر دانشگاه تهران و دانشگاه تبریز انتشارات خود را به رایگان به کتابخانه ارسال میدارند.
در 1363، یک گروه تحقیقات علمی و فرهنگی با شرکت گروهی از محققان و پژوهشگران برجسته گیلان بهنام "انجمن گیلانشناسی" تشکیل شد. چندین نمایشگاه کتاب بزرگ و قابل توجه نیز در کتابخانه برگزار شد و کمک مالی درخور توجهی را جلب کرد. خرید و سفارش تازهترین کتابهای خارجی بهویژه کتابهای پزشکی و مهندسی از خارج از کشور، ارتباط دائم با کتابخانههای بزرگ ایران و جهان و ارائه یک سری خدمات فنی کتابداری به شیوه مدرن بهمدد کتابداران متخصص اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان، از زمره فعالیتهای آن دوره یعنی سال 1363 بوده است.
در حال حاضر (1383) مجموعه کتابخانه حدود 140000 جلد است. همچنین کتابخانه دارای 642 جلد نسخه خطی است. مجموعه مطبوعات قدیم گیلان، تعدادی تابلوی نقاشی، و اسناد و مدارک خطی، از اقلام برجسته این کتابخانه مردمی است. تعداد کارکنان آن 6 تن است. اعضای کتابخانه نزدیک به 50 هزار نفر است که از میان آن 2500 تن عضو فعال هستند. بیشتر مراجعان کتابخانه را دانشپژوهان، دانشجویان، و دانشآموزان سال آخر دبیرستان تشکیل میدهند.
نیز نگاه کنید به
منبع اصلی
کتابخانه ملی رشت (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
محمد تقی پور احمد جکتاجی