نمایش مبدأ برای کتابخانه های کرمان

كرمان، كتابخانه‌های. استان كرمان در جنوب‌شرقی ایران واقع شده و از شمال به استان‌های خراسان و یزد، از جنوب به استان هرمزگان، از شرق به سیستان و بلوچستان، و از غرب به استان فارس محدود است. مساحت آن 181714 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 682,380,2 نفر است (12). استان كرمان از 11 شهرستان تشكیل شده و مجموعآ دارای 49 شهر، 35 بخش، 141 دهستان، و 5937 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارتند از: بافت، بردسیر، بم، جیرفت، راور، رفسنجان، زرند، سیرجان، شهر بابك، كرمان، و كهنوج. مركز استان شهر كرمان است (:11 25؛ :13 14).

== فهرست ==

* ۱تاریخچه
* ۲كتابخانه‌های شخصی
* ۳كتابخانه‌های مدارس دینی
* ۴كتابخانه‌های عمومی
* ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
* ۶كتابخانه‌های تخصصی
* ۷كتابخانه‌های دانشگاهی
* ۸مآخذ

== تاریخچه ==
. پادشاهان سلجوقی بناهای مهم از قبیل مساجد، مدارس، و كتابخانه در كرمان ایجاد كردند (:16 5؛ :23 346). ملك توران‌شاه (477-490 یا494ق.) ملقب به عمادالدین از پادشاهان سلجوقی مسجد جامع، مدرسه، و كتابخانه‌ای ساخت كه به‌نام محله سه‌شنبهی معروف بود (:2 19؛ :3 368؛ :4 55-56). ابوالحارث شاه بن كرمانشاه سلجوقی در مدرسه‌ای كه در كرمان تأسیس كرد، كتابخانه‌ای ایجاد كرد تا طلاب علوم از آن استفاده كنند (:25 19).

== كتابخانه‌های شخصی ==
. كتابخانه شهاب‌الدین ابوالمظفر تمرتاش (547-575) از جمله كتابخانه‌های مشهور دوره سلجوقیان بود (:25 74). برهان‌الدین تجاری از فقها و دانشمندان قرن هفتم، كتابخانه‌ای داشت كه در كرمان ممتاز بود (:23 340). كتابخانه امام جمعه كرمان از كتابخانه‌های نفیس ایران و دارای آثار مخطوط بسیار است. كتابخانه محمدكریم‌خان سرسلسله شیخیه كرمان نیز از دیگر كتابخانه‌های شخصی آن سامان محسوب می‌شود (:25 184-185).

براق حاجب، مؤسس سلسله قراختائیان (619-632ق.)، در طول حكومت خود مدرسه بزرگی در محله خواجه خضر (كه در آن هنگام ترك‌آباد خوانده می‌شد) بنا نهاد. در این مدرسه كتابخانه‌ای مجهز و محل‌هایی برای سكونت استادان، طلاب، تالار مطالعه، و هر آنچه لازمه یك مؤسسه علمی ـ آموزشی است درنظر گرفته شده بود (:8 ج 3، ص 267؛ :9 358؛ :22 344-345). قطب‌الدین محمد مدرسه نیمه تمام براق حاجب را تكمیل و دارالشفا و كتابخانه‌ای معظم جنب مدرسه تأسیس كرد كه به مدرسه قطبیه معروف شد (:4 58-65؛ :5 ج 1، ص 82).

در زمان گنجعلی‌خان بناهای فرهنگی فراوانی ایجاد شد كه همه در هجوم آغامحمدخان (1155-1211ق.) به كرمان صدمه فراوان دید و فقط از كتابخانه آن، حدود 5000 نسخه خطی نفیس به غارت رفت(:11 31-32، 79-80؛ :16 5-6). پس از لطمه جبران‌ناپذیری كه آغامحمدخان قاجار به كرمان وارد ساخت، در زمان ابراهیم‌خان ظهیرالدوله، حاكم كرمان در دوره فتحعلی‌شاه (1185-1250ق.)، این شهر بازسازی شد. وی مدرسه ظهیرالدوله را بنیان نهاد كه در كنار آن مسجد و كتابخانه‌ای ساخت (:1 52-54؛ :6 91؛ :25 184).

== كتابخانه‌های مدارس دینی ==
. كتابخانه حاج محمد كریم‌خان (1225-1288ق.) سرسلسله شیخیه كرمان، در موضوع ادیان و مذاهب (:25 185)؛ كتابخانه معصومیه كرمان كه معصوم‌بیك آن را در سال 1106ق. بنا كرد (:14 352؛ :24 184)؛ كتابخانه مدرسه خاندان قلی‌بیگ (1135ق.)؛ كتابخانه مدرسه ابراهیمیه (1213ق.)؛ و كتابخانه مدرسه ابراهیم‌خان ظهیرالدوله (1233ق.) از جمله كتابخانه‌های مدارس دینی بودند (:14 344؛ :21 ج 2، ص 670؛ :25 83، 174).

== كتابخانه‌های عمومی ==
. چنانكه گفته شد پیشینه كتابخانه‌های عمومی كرمان به عهد سلجوقیان و دوره ملك محمدشاه (537-551) بازمی‌گردد. وی با افتتاح دارالكتبی بر مسجد جامع توران‌شاهی مشتمل بر پنج هزار جلد كتاب امكان استفاده عموم طالبان علم را از آن گنجینه گرانبها فراهم ساخت (:3 399؛ :4 56؛ :21 ج 2، ص 367؛ :22 287). كتابخانه مسجد خواجه خضر كرمان كه تاریخ بنای آن را به اوایل قرن هفتم هجری و دوره حكومت قراختائیان نسبت می‌دهند، از دیگر كتابخانه‌های عمومی قدیمی كرمان است و امروزه با مساحتی حدود صد مترمربع در طبقه دوم صحن مسجد و چند هزار جلد كتاب خطی و چاپی به مراجعان ارائه خدمت می‌كند (:9 357، 380)؛ از كتابخانه‌های عمومی معاصر می‌توان به كتابخانه هرندی در كرمان اشاره كرد كه به همت ابوالقاسم هرندی تأسیس و در 1349 وقف آستان قدس شد. كتابخانه مرتضوی در رفسنجان كه توسط سیدیحیی مرتضوی تأسیس و در 1364 وقف آستان قدس رضوی شد نیز از دیگر كتابخانه‌های قابل ذكر این استان است (:10 122-124). همچنین باید از كتابخانه مركزی (ملی) كرمان نام برد كه در 1369ش. افتتاح شد. و به كتابخانه‌های دیگر خدمات فنی ارائه می‌كند (:19 10).

دیگر كتابخانه‌های عمومی این استان در شهرهای كرمان، رفسنجان، سیرجان، و بم و راین (1343)، انار (1346)، كوهبنان (1348)، ماهان (1348)، راور (1350)، قرار دارند (:15 690-742؛ :25 221، 224). تعداد كتابخانه‌های عمومی استان تا ،1382 برابر 75 باب و مجموعه‌های آنها برروی‌هم 644,750 جلد بوده است. تعداد اعضای آنها 425,51 نفر و تعداد مراجعه به آنها 800,491,2 مورد گزارش شده است. تعداد كتابخانه‌های مساجد در سال 1382، 50 باب و مجموعه آنها شامل 000,50 جلد كتاب بوده است (20).

كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان در 1351 همزمان در شهرستان‌های بم، جیرفت، رفسنجان، سیرجان، و كرمان اقدام به تشكیل كتابخانه برای كودكان كرد. پس از آن كتابخانه‌های مراكز ماهان (1352)؛ بردسیر، چوپار، چترود، راور، زرند و كوهبنان (1352)؛ انار، رابر، راین، شهداد، شهر بابك، و گلباف (1354)؛ و جز آن تشكیل گردید (:18 8 ـ9). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های ثابت كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان 29 واحد، موجودی آنها 275,343 جلد كتاب، و تعداد اعضا 689,13 نفر است. بر اساس آمار 1382، تعداد كتابخانه‌های مساجد 50 باب و موجودی آنها 000,50 جلد است. بر اساس همین آمار تعداد كتابخانه‌های روستایی 46 عدد می‌باشد (20).

== كتابخانه‌های آموزشگاهی ==
. نخستین كتابخانه آموزشگاهی در مجتمع مؤسسه فناوری دادبین در 1357 با مجموعه 1116 جلد كتاب تأسیس شد (:7 89)؛ مجموع كتابخانه‌های مدارس دولتی این استان تا 1382 تعداد 1421 واحد با 661,047,2 جلد كتاب بوده است (20).

== كتابخانه‌های تخصصی ==
. از مؤسساتی كه كتابخانه آنها به‌واسطه تعلق به سازمان خاصی تخصصی محسوب می‌شوند، می‌توان به كتابخانه صداوسیمای مركز كرمان (:17 42-43)؛ كتابخانه‌های سازمان تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی مركز تحقیقات كشاورزی جیرفت و بم؛ كتابخانه سازمان زمین‌شناسی كشور، مركز كرمان (1361)؛ كتابخانه مجتمع مس سرچشمه (1360)؛ كتابخانه بیمارستان شماره یك دانشگاه علوم پزشكی كرمان (1360)؛ و كتابخانه بیمارستان شماره دو شفا وابسته به دانشكده علوم پزشكی كرمان (1364) اشاره كرد (:7 26، 166، 173، 223).

طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های تخصصی این استان 13 باب و مجموعه آن 200,38 جلد كتاب است (20).

== كتابخانه‌های دانشگاهی ==
. نخستین كتابخانه دانشگاهی استان، كتابخانه دانشكده پرستاری و مامایی رازی وابسته به دانشگاه علوم پزشكی كرمان است كه در 1311 فعالیت خود را آغاز كرد؛ پس از آن كتابخانه‌های دانشكده پزشكی دانشگاه علوم پزشكی كرمان (1355)، كتابخانه مركزی دانشگاه شهید باهنر كرمان (1358)، كتابخانه دانشكده فنی دانشگاه شهید باهنر كرمان (1361)، و مانند آن تأسیس شدند (:7 77-78، 134). طبق آمار سال 1382 تعداد كتابخانه‌های دانشگاهی این استان 17 واحد، تعداد كتاب‌های آن 680,259 جلد، تعداد اعضای آن 275,22، و تعداد مراجعان 900,182 نفر است (20).

'''فاطمه (رؤیا) پورامید''' '''تلخیص افسانه تیموری‌خانی'''

== مآخذ ==
1) احمدی كرمانی، یحیی. فرماندهان كرمان. تصحیح و تحشیه ابراهیم باستانی پاریزی. تهران: دانش، 1362؛

2) افضل‌الدین كرمانی، احمد بن حامد. تاریخ افضل یا بدایع‌الزمان فی‌وقایع كرمان. فرآورده مهدی بیانی. ]تهران[. چاپخانه دانشگاه، ؛1326

3) همو. سلجوقیان و غز در كرمان. تحریر محمدابراهیم خبیصی؛ مقدمه و تصحیح و تحشیه محمد ابراهیم باستانی‌پاریزی. ]تهران[: كوروش، ؛1373

4) همو. "مدرسه تركان سلجوقی و تركان ختائی در كرمان". در محمدرسول دریاگشت. كرمان در قلمرو تحقیقات ایرانی: مجموعه مقالات. كرمان: كرمان‌شناسی، 1370، ص 55-68؛

5) همو. وادی هفت واد بحثی در تاریخ اجتماعی و آثار تاریخی كرمان. ]تهران[: انجمن آثار ملی، 1355؛

6) پوراحمد، احمد. جغرافیا و ساخت شهر كرمان. ]تهران[: جهاد دانشگاهی، ؛1370

7) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصیو دانشگاهی. ]تهران[: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛

8) خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. حبیب‌السیر فی‌اخبار افراد بشر. زیرنظر محمد دبیرسیاقی. تهران: كتابفروشی خیام، ؛1333

9) دانشور، محمد. تاریخچه محله و مسجد خواجه خضر كرمان. ]كرمان[: مركز كرمان‌شناسی، 1375؛

10) دشتی، محمد. "كتابخانه‌های وابسته به آستان قدس رضوی". مشكوه، 47 (تابستان 1374): 113-124؛

11) زنده‌دل، حسن. استان كرمان. تهران: نشر ایرانگردان، ؛1377

12) سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور. "پایگاه اطلاع‌رسانی مركز آمار ایران". به نقل از:<nowiki>http://www.sci.org.ir/</nowiki> persia/index.htm. [11Apr.2005]؛

13) سالنامه آماری كشوری 1380. تهران: مركز آمار ایران، ؛1381

14) سلطان‌زاده، حسین. تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: آگاه، 1364؛

15) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیئت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

16) كرمان در یك نگاه. كرمان: مركز كرمان‌شناسی، 1378؛

17) گزارش فرهنگی كشور 1380. قم: صبح صادق، ؛1382

18) "لیست مراكز بر اساس استان‌ها". ]تهران[: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی،1377-1378 (پلی‌كپی)؛

19) "معرفی مراكز و سرمایه‌های فرهنگی استان كرمان. ج :1 كتابخانه ملی كرمان". جمهوری اسلامی. 13 خرداد 1377؛

20) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384؛

21) وزیری كرمانی، احمدعلی. تاریخ كرمان. تصحیح و تحشیه محمدابراهیم باستانی پاریزی. تهران: علمی، 1375؛

22) همو. تاریخ كرمان. تصحیح و تحشیه و مقدمه محمدابراهیم باستانی‌پاریزی. تهران: ابن سینا، 1352؛

23) هاشمی، مجید. "كرمانیان نامی". در محمدعلی گلاب‌زاده. كرمان‌شناسی: مجموعه مقالات. كرمان: مركز كرمان‌شناسی، 1369، ص 343-362؛

24) همایونفرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران و كتابخانه‌های عمومی. ]تهران[: سازمان كتابخانه‌های عمومی و شهرداری تهران، 1344؛

25) همو. كتاب و كتابخانه‌های شاهنشاهی ایران. ]تهران[: وزارت فرهنگ و هنر، اداره‌كل نگارش، 1345-.1347

منبع اصلی

کرمان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

'''فاطمه (رؤیا) پورامید''' 

'''تلخیص افسانه تیموری‌خانی'''