نمایش مبدأ برای آموزش و پرورش در دوره ساسانیان

[[ساسانیان]] یکی از سلسله‌های شاهان ایرانی بودند که از ۲۲۴ تا ۶۵۲ میلادی بر [[کشور ایران|ایران]] حکومت کردند. کانون قدرت خاندان [[ساسانیان|ساسانی]]، ایالت [[استان فارس|فارس]] بود. [[ساسانیان]] پس از آنکه حکومت اشکانیان را برانداختند خود را وارث هخامنشیان می‌دانستند که برخلاف [[پارتیان|اشکانیان]] متهم به یونانی مابی نبودند. حکومت [[ساسانیان]] بر ملی‌گرایی ایرانی و [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] استوار بود<ref>معین، محمد (1362)، '''''فرهنگ فارسی'''''، تهران: امیر کبیر، ج ۵، ص 700-704.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین، '''''دائرةالمعارف فارسی،''''' ج ۲، چ ۱، تهران: انتشارات فرانکلین، ص ۱۲۳۱-۱۲۲۹.</ref> آخرین پادشاه اشکانی به نام اردوان پنجم یا اشک بیست و نهم در نبرد با اردشیر پسر بابک و نوه ساسان شکست خورد و [[ساسانیان|سلسله ساسانی]] با تاجگذاری اردشیر تشکیل شد. آثار تاجگذاری اردشیر در نقش رستم و نقش رجب فارس موجود است.

اردشیر در ابتدای سلطنت برای اصلاح دین که به اعتقاد او در [[پارتیان|دوران اشکانیان]] به بت‌پرستی آلوده شده بود، موبدان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] را فراخواند و همین امر باعث تحکیم حکومت او شد. زیرا موبدان با قدرت خود او را حمایت کردند. در این زمان روحانیان بسیار قدرتمند شده بودند؛ و با اقتدار در امور مردم و حکومت دخالت می‌کردند. آنان اردشیر را تشویق می‌کردند که نسبت به پیروان ادیان دیگر، به غیر از ادیان [[یهودیان|یهود]] و [[مسیحی، دین|مسیحیت]] سختگیری کنند و بعد از آن که امپراتوری روم [[مسیحی، دین|آیین مسیح]] را پذیرفت، به ویژه [[مسیحی، دین|مسیحیان]] نیز تحت فشار قرار گرفتند<ref>پطروشفسکی و دیگران، '''''تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم'''''، ترجمه کریم کشاورز، ج ۳. انتشارات مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی، ص ۷۵.</ref>.

اردشیر برای حکومت کردن بر سراسر ایران ناگزیر حدود هشتاد حکومت کوچک را مطیع خود ساخت و سرزمینشان را تصاحب کرد. او [[استان فارس|فارس]] را پایتخت قرار نداد؛ بلکه طبق سنت [[پارت ها|اشکانیان]]، [[سلوکی ها|سلوکیه]] و [[تیسفون]] - شهرهای کنار دجله - را پایتخت کرد.

=== محتوا و اهداف آموزش و پرورش ===
در [[ساسانیان|دوره ساسانیان]] - مانند دوره‌های پیشین - تربیت مخصوص خانواده‌های نجبا و اشراف بود و مردم عادی از آن بهره‌ای نداشتند؛ تعلیم و تربیت در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] نسبت به دوره‌های قبل گسترش بیشتری یافت. علت این امر نیاز به دبیران، کارگزاران دولتی، ماموران وصول مالیات و افزایش ارتباط با ممالک دیگر و توسعه بیشتر علوم و فنون و احتیاج روز افزون به آگاهی از اوضاع و احوال مردم سرزمین‌های دیگر بود. در این دوره، علوم مختلف مثل پزشکی، هیئت، ادبیات و فلسفه به طور محسوسی پیشرفت کرد<ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص. 96-97.</ref><ref name=":0">مزارعی، عدنان( 1344)، '''''تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران و ایرانیان از آغاز تا صفویه'''''. تهران: انتشارات کتابفروشی دهخدا، ص.4.</ref>.

شرایط مناسب اقتصادی - اجتماعی سبب پیشرفت صنایع از جمله صنعت کاغذسازی شد. پیدایش کتاب و کتابخانه و دانشمندان گردآمده در دانشگاه‌ها، سطح تعلیمات ابتدایی را بالا برد و سوادآموزی گسترش یافت. برنامه‌های جامع‌تر و وسیع‌تری برای آموزش نوباوگان طرح‌ریزی شد و گروه‌های بیشتری از مردم از آموزش بهره‌مند شدند. به طور کلی در دوره [[ساسانیان]] آموزش، دگرگونی و تکامل پیدا کرد<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.363.</ref>. می‌توان گفت که تعلیم و تربیت منسجم در ایران از زمان‌های بسیار قدیم‌تر وجود داشته است و بزرگترین امپراتوری جهان تحت تأثیر همین تعلیم و تربیت در قرن ششم قبل از میلاد، در ایران شکل گرفت. نظم و تفکر موجود در اداره این امپراتوری همیشه سرمشق حکومت‌های بعدی بود. همین تعلیم و تربیت ایرانیان بود که آنان را همواره در مقابل هجوم اقوام بیگانه حفظ کرد<ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص. 99.</ref><ref>صدیق، عیسی (1354)، '''''تاریخ و فرهنگ ایران'''''، تهران: انتشارات دانشگاه جلد.7، ص ۸۳</ref>.

در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] پیدایش مذاهب تازه، بحث‌ها و مسائل جدیدی را در همه زمینه‌های علمی مثل پزشکی، هیئت، ادبیات، فلسفه، تکامل انسان و مسائل اقتصادی - اجتماعی مطرح ساخت و سبب پیشرفت محسوس این علوم شد. پادشاهان [[ساسانیان|ساسانی]] نیز مانند انوشیروان از مطرح شدن این بحث‌ها استقبال می‌کردند. در بخش ادبیات و هنر به علت ارتباط گسترده باغرب و شرق، به خصوص هند، کتاب‌هایی به زبان پهلوی ترجمه شد<ref name=":1">الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص. 96.</ref><ref name=":0" />.

به اعتقاد نویسندگان دائره‌المعارف مصاحب در باب تعلیم و تربیت در [[ساسانیان|عهد ساسانی]]، اطلاعات موجود بسیار اندک است. ظاهراً بیشتر کشاورزان بی‌سواد بودند. ولی دهقانان مختصر سوادی داشتند. «جماعت بسیاری از تجار شهرها لااقل قرائت و کتابت و حساب می‌دانسته‌اند<ref>کریستن سن، ساسانیان، ص ۴۳۸.</ref>^{۷}.» بدون شک تعلیمات ابتدایی و قسمتی از تعلیمات عالیه در اختیار روحانیان بود و کاملاً جنبه دینی داشت. به اعتقاد این مأخذ راجع به تعلیم کودکان و نوجوانان طبقات عالیه اطلاعات دقیق‌تری در دست است<ref>مصاحب، غلامحسین، '''''دایره المعارف فارسی'''''، تهران: انتشارات فرانکلین، ص ۱۲۳۰.</ref>.

آموزش‌های رزمی و ورزشی که باعث آمادگی در دفاع می‌شد، به طور گسترده‌ای رواج داشت. این آموزش‌ها شامل آموزش چوگان، اسب‌دوانی، شکار، شنا و کشتی بود که شنا و کشتی برای همه طبقات و بقیه مختص طبقات ممتاز بود. مهمترین اهداف تعلیم و تربیت در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] عبارت بودند از:

# تربیت ملی و قومی به منظور تحکیم ملیت؛
# تربیت خانوادگی به منظور تحکیم خانواده؛
# تربیت مذهبِی و اخلاقی؛
# تربیت شغلی و حرفه‌ای برای دوام طبقات و تثبیت وضع اجتماعی موجود؛
# تربیت بدنی برای سلامتی و نیرومندی جسم؛
# سوادآموزی برای رفع نیازهای بازرگانی و گردش امور اداری کشور؛
# رهانیدن افراد از گناه هنگام فراغت با فراهم کردن فعالیت و سرگرمی برای مردم<ref name=":1" /><ref name=":0" />.

=== دانش‌آموزان ===
در این دوره، بر پرورش دینی و اخلاقی کودکان تأکید بسیار می‌شد مسئولیت این امر بر عهده معلمان بود. معلمان به دو دسته فرهنگیان و اندرزبدان تقسیم می‌شدند. آنها واعظ و اهل تقوا بودند. در این دوره، افراد را با برنامه‌هایی خاص تربیت می‌کردند تا از عهده کارها و مشاغل موجود برآیند؛ مثلاً دبیری شغل مهمی در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] بود و دبیر باید حکمت، ادبیات، منطق، حقوق، اخلاق و مذهب را می‌دانست. روحانیان نیز باید اوستا را به خوبی یاد می‌گرفتند و تفسیر می‌کردند. یکی از روش‌های مهم آموختن تأکید بر حفظ کردن مطالب بود. پاداش و تنبیه و حتی تنبیه بدنی هم اعمال می‌شد تا شاهزادگان را منضبط بار بیاورند و به ریاضت کشیدن و تحمل گرسنگی، تشنگی، سرما و گرما عادت دهند تا مقاومتشان زیاد شود<ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص. 97.</ref><ref>پیرنیا، محمد حسین(1350)، '''''توجه پادشاهان ایران به تعلیم و تربیت'''''. [بی جا]: [بی نا]، ص. 17.</ref>.

کاست دبیران در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] برای ثبت و ضبط وقایع روش خاصی داشتند و مبتدیان و تازه واردان به حرفه دبیری را امتحان می‌کردند. لباس مشخصی می‌پوشیدند و برای نظارت و ثبت وقایع، سپاهیان را در جنگ همراهی می‌کردند. آنها به خطّ پهلوی می‌نوشتند. مدت تحصیل دانش‌آموز در هر روز ۸ ساعت بود. بنا بر اطلاعات موجود مشاغل مرتبط با دربار در کاست خاصی قرار می‌گرفت. در نتیجه آموزش، این مشاغل نیز جنبه انحصاری و کاستی پیدا کرده بود مانند شغل دبیری دربار. مشاغل در دربار ساسانی به طور موروثی منتقل می‌شوند. فرزندان از پدران خود حرفه آنها را می‌آموختند و دنبال می‌کردند. این سلسله مراتب از طرف شاه مقرر شده بود و شاه آن را فرمان الهی می‌خواند<ref>فردوسی، ابوالقاسم( 1397)، '''''شاهنامه فردوسی'''''. تهران: انتشارات امید سخن.</ref>.

=== مراکز آموزشی و پرورشی ===
در دوران ساسانی مدارس و مراکز مهم آموزشی در مدائن، تیسفون، سلوکیه و بعضی از دیرهای مسیحیان بین‌النهرین، [[استان خوزستان|خوزستان]]، [[استان فارس|فارس]]، [[اصفهان]]، [[ری]]، مرو و سمرقند دایر بود که به کارهای علمی مثل ریاضیات، هیأت و نجوم، پزشکی، داروشناسی و معدن‌شناسی می‌پرداختند. از مراکز مهم علمی، دانشگاه [[گندی شاپور|جندی‌شاپور]] و مراکز علمی ری را می‌توان نام برد. مدارج آموزشی که در دوره ساسانی طی می‌شد بدین گونه بود:

# تربیت در خانواده: کودک تا هفت سالگی در خانواده تربیت می‌شد و تربیت را مادران به عهده داشتند؛
# آموزش مدارس وابسته به دانشکده‌ها که شامل فرهنگستان و دانشگاه بود. مدارس متعلق به خاندان شاهی و دیگر بزرگ‌زادگان نزدیک قصر شاهی ساخته می‌شدند و بقیه مدارس و دانشگاه‌ها معمولاً در میدان‌های خارج از شهر بودند<ref name=":1" />.

از مدارس معروف [[ساسانیان|دوره ساسانی]] یکی مدرسه الرها در شهر رُها بود و دیگری مدرسه نصیبین در شهر نصیبین که هر یک با هشتصد دانش‌آموز مکان‌های آموزشی بزرگی را تشکیل می‌دادند. همچنین مدارس دیگری از قبیل مدارس حرفه‌ای، مدارس فنی، مدارس و حوزه‌های فلسفی مثل پزشکی، ریاضی و نجوم نیز به تعداد قابل ملاحظه‌ای وجود داشتند<ref name=":1" /><ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 369.</ref>.

در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] آموزش عالی با برنامه‌های منظم تکامل یافت و دانشکده‌ها تأسیس و استادان مجرب در این دوره تربیت شدند. دانشگاه جندی‌شاپور در شهر [[گندی شاپور|جندی شاپور]] - در شرق [[شوش]] و جنوب شرق دزفول و شمال غرب شوشتر - واقع شده بود و از بزرگترین مراکز علمی جهان بود؛ در بخش پزشکی آن، که شامل بیمارستانی مجهز و پزشکان ایرانی و خارجی معروف آن زمان بود، پیشرفت‌های علمی بسیاری صورت گرفت.

علما و دانشمندان زیادی در این مرکز دانشگاهی، که یگانه مرکز علمی آن زمان محسوب می‌شد، گردآمده بودند و با همکاری پزشکان نسطوری، یونانی، هندی و ایرانی طب جدیدی را پایه‌گذاری کردند. این دانشگاه پس از نفوذ مذهب نسطوری یکی از مراکز تجمع علمای [[مسیحی، دین|مسیحی]] بود و تا حدود ۳۰۰ سال پس از اسلام برجای بود و از مراکز علمی مهم جهان محسوب می‌شد. به احتمال زیاد [[اردشیر بابکان]] دانشگاه جندی‌شاپور را ساخت و پسرش [[شاپور]] آن را تکمیل کرد. این مرکز در دوران انوشیروان مشهور شد. اردشیر با گردآوردن علمای زیادی در این مرکز علمی و فرستادن دانشمندان ایرانی به هند و یونان بر ارتقای علمی این دانشگاه افزود.

برای اینکه دانشمندان ملل گوناگون بتوانند به آسانی به تحقیقات خود ادامه دهند؛ کتابخانه بزرگی با هزاران جلد کتاب علمی به زبان‌های متعدد در کنار دانشگاه دایر شده بود که به قول ادوارد براون هیچ گاه در تاریخ همانند آن دیده نشده است. شاهنشاه [[عصر ساسانی|ساسانی]] در گشایش این دانشگاه گفت: شمشیرهای ما مرزها را می‌گشاید و دانش و فرهنگ ما دل‌ها و مغزها را به زیر درفش ما فرا می‌خواند<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 385.</ref><ref>کوثر، سنگ نوشته‌ها، ص ۱۹۶.</ref>.

اهم علوم و فنون تدریس و تحقیق شده در این دانشگاه عبارت بودند از: هیأت، هندسه و مساحی، ادبیات، انشاء، خط و آداب ترسل، حقوق، سیاست، اقتصاد، تاریخ سیر، قصص و بلاغت، نجوم، ریاضیات، موسیقی، حکمت، منطق، الهیات، داروسازی و طب، گیاه‌شناسی و دامپزشکی. این علوم در سطحی عالی تدریس و تحقیق می‌شدند و این مرکز علمی تا مدت‌ها در دوره اسلامی به کار خود ادامه داد و سپس به مرکز علمی بغداد منتقل شد.

کتابخانه معروف دیگر [[ساسانیان|دوره ساسانی]]، کتابخانه [[اردشیر بابکان]] یا گنجینه کتاب‌های [[اردشیر بابکان]] بود که بعدها به بغداد منتقل شد. متون ادبی به جا مانده از [[ساسانیان|دوره ساسانی]]، متن پهلوی یادگار زریران و درخت آسوریک یا نخل وبز و همچنین متنی به نام اندرز در متون پهلوی است که شاهنامه پهلوی نامیده می‌شود. شعری به نام «در آمدن شاه بهرام ورجاوند» نیز به یادگار مانده است. در [[عصر ساسانی|دوره ساسانی]]، کتاب‌ها از زبان‌های دیگر از جمله هندی و یونانی ترجمه می‌شدند. <blockquote>«مثلاً گفته‌اند ترجمه ایلیاد هومر به پارسی در خزانه کتب [[پارسیان]] بوده...»<ref>همایی، ادبیات، ج ۱، ص ۱۸۲.</ref>. </blockquote>کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمه برزویه طبیب از زبان سانسکریت نیز از آثار ترجمه شده این دوران است. محمد پوراسحاق تحت عنوان اندرز و اخلاق این کتاب‌ها را نام می‌برد که از پهلوی به [[عربی]] ترجمه شده‌اند:

# کتاب زادان فرخ در تربیت فرزندش؛
# کتاب مهرداد و جشنش خطاب به بزرگمهر پوربختگان؛
# کتاب اندرز خسرو به پسرش هرمز و پاسخ هرمز به او؛
# کتاب اندرز خسرو به فرزندان [[عصر ساسانی|دودمان ساسانی]] که به سن درس خواندن می‌رسند؛
# کتاب اندرز [[اردشیر بابکان]] به پسرش [[شاپور]]؛
# کتاب موبد موبدان در حکمت و اخلاق و سخنان جامع<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.401.</ref><ref>امام شوشتری، بررسی‌ها، س ۴، ش ۴، ص ۲۱۴.</ref>.

همچنین مانی ۶ کتاب و ۷۶ رساله علمی نوشت که ابن‌ندیم در الفهرست از آنها نام می‌برد. از دوران ساسانی ۸۲ کتاب در امور مذهبی، ۹ کتاب در امور شکار و پند و ۷۰ کتاب در فنون و علوم به جا مانده است<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.402.</ref><ref>همایون فرخ، کتابخانه‌ها، ص ۲۹.</ref>؛ مانند آیین نامک (در آیین رزم) که ابن‌مقفع به [[عربی]] ترجمه کرده بود ولی از بین رفته است. کارنامه [[اردشیر بابکان]] از افسانه‌های تاریخی است. قدیمی‌ترین داستان ایرانی سرگذشت زریر و هودات، مشابه داستان گشتاسب و کتایون در شاهنامه است. داستان‌های دیگر مانند: سندبادنامه، هزار افسان‌نامه و بختیارنامه از [[عصر ساسانی|دوران ساسانی]] به جا مانده‌اند.