نمایش مبدأ برای اسماعیل صفوی

'''[[اسماعیل صفوی]]'''، مؤسس و نخستین پادشاه [[صفویان|سلسله صفوی]]، فرزند شیخ حیدر از نوادگان شیخ صفی‌الدین اردبیلی (حک930-907ق / ؟ م).

مادر شاه اسماعیل، مارتا مشهور به عالم شاه بیگم دختر اوزون حسن فرمانروای آق‌قوینلو و دسپینا خاتون همسر طرابوزانی او بود. از این‌رو جزء اعظم خون اسماعیل غیرترکی بود<ref>هینتس، والتر. '''''تشكیل دولت ملی: در ایران'''''. ترجمه كیكاووس جهانداری، 1362، تهران: خوارزمی، ص89.</ref>. اسماعیل، مادرش و دیگر فرزندان شیخ حیدر با کشته شدن پدر توسط یعقوب آق‌قوینلو، در قلعه استخر فارس زندانی شدند. چهار و نیم سال بعد او آزادی یافته راهی اردبیل و لاهیجان شد وبه همراه دویست نفر از مریدان در دربار کارکیا میرزا علی حکمران محلی [[استان گیلان|گیلان]] پناه گرفت<ref>سیوری، راجر. '''''ایران عصر صفوی'''''. ترجمه كامبیز عزیزی، تهران: 1366، سحر، ص18.</ref>. اسماعیل سال‌ها در پرتو حمایت‌های کارکیا میرزا بود<ref>واله قزوینی‌اصفهانی. محمد‌یوسف. '''''خلد برین'''''. تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: 1380، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ص4.</ref>. 

برخی منابع از رفتن او به وان و قراباغ <ref>'''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''. ترجمه منوچهر امیری، تهران: 1349، خوارزمی، ص307،245و404.</ref> وبرخی از آموزش‌های او در لاهیجان<ref>اسكندر بیك منشی‌تركمان. '''''تاریخ عالم آرای عباسی'''''. چاپ ایرج افشار، تهران: 1334، امیركبیر و كتابفروشی تایید اصفهان، ج1، ص25.</ref> و تلاش‌های کارکیا میرزا برای دور داشتن او از دست رستم میرزای قراقوینلو خبر داده‌اند. بر خلاف نظر کارکیامیرزا، اسماعیل بر این باور که «از عالم بالا مأمورم و در این نهضت معذورم»<ref>عبدی بیکشیرازی (نویدی):  '''''تكمله الاخبار (تاریخ صفویه)'''''. تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: 1369، نشر نی، ص36.</ref>، به دیلمان، طارم و [[اردبیل]] رفت و از مریدان آسیای صغیر و شام دعوت کرد در 906ق / ؟ م با هفت هزار قزلباش از [[زنجان]] و پس از آن، شیروان و باکو را فتح و در نبرد شرور نخجوان الوندبیک را شکست داد. 

در 907ق در تبریز بر تخت پادشاهی نشست <ref>مزاوی، میشل. '''''پیدایش دولت صفوی'''''. ترجمه یعقوب آژند، تهران: 1368، نشر گستره، ص164.</ref> و تشیع را به عنوان مذهب رسمی ایران اعلام کرد. در 908ق عراق عجم و فارس را از سلطه مراد‌بیگ آق‌قوینلو خارج کرده، خاندان ذوالقدر را از حکومت دیاربکر و مشعشعیان را از خوزستان برانداخت، [[استان فارس|فارس]] و [[همدان]] را ضمیمه قلمرو خود کرد. در 913ق / ؟ م آلبوکرک پرتغالی‌ هرمز را اشغال و خراج‌گذار پرتغال کرده نفوذ استعمارگران را در دریاهای جنوب هموار ساخت<ref>والر، سیپیلاشوستر. '''''ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپاییان'''''. ترجمه غلامرضا ورهرام، امیركبیر، 1364، ص14.</ref>. ضعف [[تیموریان]] در خراسان موجب گستاخی ازبکان در حمله به آنجا شد که در حمله شاه اسماعیل، شیبک خان ازبک در مرو شکست خورد (916ق) و پوست سر او را پر از کاه کرده به دربار عثمانی فرستاد و این چنین [[صفویان|قلمرو صفویان]] تا آمودریا، (جیحون) گسترش یافت. 

شاه اسماعیل ظهیرالدین بابر را در فتح دوباره سمرقند یاری داد<ref>برای آگاهی بیشتر: '''''تاریخ ایران دوره صفویان، پژوهش دانشگاه كمبریج'''''. ترجمه یعقوب آژند، تهران: 1380، خوارزمی.</ref>. اما پیروزی‌های او چندان دوام نیافت که سلطان عثمانی، سلیم خان اول، علمای سنی را واداشت که بر کفر شیعیان و جهاد با آنان فرمان دهد، نامه‌های توهین‌آمیز او به شاه اسماعیل و کشتار شیعیان طرفدار صفوی موجبات جنگ چالدران (رجب 920ق / اوت 1514م) را فراهم ساخت که به دلیل عدم استفاده ایرانیان از سلاح‌گرم، توپ و تفنگ و اتکا به آئین جوانمردی مبنی بر استفاده از شمشیر و استفاده عثمانیان از توپ‌خانه موجب شکست ایرانیان شد که برخی مورخان آن را «اقتضای چرخ فتنه‌گر» <ref>امیرمحمود بن خواندمیر. '''''ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه تهماسب صفوی'''''. چاپ غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار، بی‌تا، ص160.</ref>دانسته‌اند. 

[[تبریز]] در اشغال عثمانیان درآمد، ازبکان به خراسان یورش آوردند و این‌گونه اروپاییان نیز از مهلکه و خطر حمله عثمانی در امان ماندند، پس از 10سال، شاه اسماعیل در 930ق درگذشت. تلاش‌های او برای اتحاد با اروپائیان علیه عثمانی عقیم ماند. و تهماسب به جای پدر بر تخت نشست. اروپائیان شاه اسماعیل را صوفی می‌خواندند و [[قزلباش|قزلباشان]] او را به سان معبود و خود را آماده قربانی شدن در راه او می‌دانستند.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[صفویان]]
* [[تیموریان]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
مهدی ابوالحسنی ترقی