نمایش مبدأ برای پوشاک ترکمنی

'''پوشاك تركمني'''، لباس تركمن‌هاي ايران را كه در بخش شمال شرقي ايران و در استان گلستان زندگي مي‌كنند، در دو بخش لباس مردانه و لباس زنانه، بررسي مي‌كند.<sup>1</sup>

'''لباس مردانه''': تِلپِك كلاهي استوانه‌اي از پشم گوسفند سياه است كه آن را اغلب روي عرقچيني كه بُرك نام دارند، برسرمي‌گذارند. گاه پلاكي مستطيل شكل را روي تِلپِك پسران قرار مي‌دهند. كوينك پيراهني چلوار، دُن ردايي ابريشمي و راه راه و با آستين‌هاي چسبان، بَلَق شلوار نخي گشاد و سفيد، و قوشاق شالي است كه در كمر بسته مي‌شود. جوان ترها نوع قارمه دُن، و مسن ترها بيشتر نوع قيرميزي آن را مي‌پوشند. پس از محدوديت‌هايي كه در لباس‌هاي محلي در دوره رضاشاه به وجود آمد، دُن جاي خود را به كتي با مدل غربي داد. چيكمِن نوعي عباي گشاد از موي شتر، و ايچمِك، نوعي پالتوي آستين بلند از پوست گوسفند، است، كه در فصل سرما از آنها استفاده مي‌شود. مردان تركمني اغلب با مچ پيچ‌هاي پشمي سفيد كه دُلَق نام دارد، مچ پا تا ساق‌هاي خود را مي‌بندند. 

'''لباس زنانه''': اَلدَني پيشاني بندي زنانه است با نقش نارنج و تُرنج، كه در جلو گره مي‌خورد. همراه آن سربندي ابريشمي با نقوش چهارگوش به نام يغليق به كار مي‌رود، كه نقش ياشماق يا همان روبنده را دارد. گاه اين سربند، زير پيشاني بندي كه در پشت با دنباله‌هاي آويزان گره خورده، به كار مي‌رود. سربندها از پارچه طلايي نقش‌دار با عقيق‌هاي جگري برآن، اغلب با آويزهاي بلند مثلثي شكل (تِنِچير) و يا گُلابي شكل (اَدَمليق) همراه است. اين سربند كه گاه تا 20 سانت نيزطول دارد، دور قالب استوانه‌اي شكلي از ني‌ها، پيچيده شده است، كه در مراسم ويژه، همراه با پلاك نقره‌اي مستطيل شكل خميده‌اي در جلو (اِغمه) و تعدادي مستطيل‌هاي كوچك‌تر (اُوُرمِه) بر سر گذاشته مي‌شود. سُممَق، بُغمَك، كسَبه، نام‌هاي ديگر اين نوع از سربند است. در بيرون از خانه، شال بزرگي از ابريشم و يا چيت گل دار كه به آن چارقت مي‌گويند، برسر مي‌پوشند. دختربچه‌ها اغلب بُرك (تخيه) كه نوعي عرقچين حاشيه دوزي شده است را به كار مي‌برند، اما كلاه دختران با قُپه‌اي نقره‌اي و گنبدي شكل تزيين مي‌شود. كوينك پيراهن ابريشمي و اغلب قرمز رنگي است كه رويش را با نوارهاي گردباف پارچه‌اي باريكي به پهناي حدود 33 سانتي متر، دوخته‌اند و به اين ترتيب خشتك‌هايي بين اين تكه‌هاي مستطيل شكل جاي گرفته و تن پوش پُرچيني را به وجود آورده است كه در پايين گشاد مي‌شود. سر آستين‌ها و چاك يقه و روي سينه با حاشيه دوزي و رديفي از سكه‌ها تزيين شده است. چَبيت، نوعي پالتوي مخملي آستين كوتاه و كمر دار و جلوباز است كه در مراسم رسمي اغلب به همان شكل جلوباز پوشيده مي‌شود تا تزيينات بسيار آن كه در داخل و آسترش كار شد، ديده شود. رنگ چَبيت اغلب راه راه قرمز است كه گاه با حاشيه‌هايي طلايي يا آبي رنگ تزيين مي‌شود. نوعي شنل تشريفاتي شبه آستين دار (چيرتي) و نوع ديگر آن با آستين‌هاي گشاد كه كورته نام دارد، و كتي با رديفي از صفحات نقره‌اي برجسته (چپ رَز) كه سگك مانند لوزي شكلي (چَنه) در جلوي خود دارد، از ديگر لباس‌هاي زنان تركمني است.<sup>2</sup>  

'''مآخذ''' :

1-  يادداشت مولف. 

2-            Andrews, P. A. Costume,jewellery and harness, 1971, Pp. 70-124; Idam, Clothing, Encyclopaedia Iranica, ed, E. Yarshater, California, 1992, sec XXVI ; Idam, Crowning the bride some historical evidence on Turkmen women’s costume, Flok, (com for K. Ferdinand) XXXIII, 1991, Pp. 67-106 


محمدرضا چیت ساز