نمایش مبدأ برای جزیره های ایران 2

'''جزیره‌های ایران،''' در دو گروه مسکون و غیرمسکون قابل شناسایی و بررسی هستند. اکثر قریب به اتفاق جزیره‌های مسکونی ایران و نیز وسیع‌ترین آن‌ها شامل قشم (Qeshm)، کیش (Kīsh)، لاوان (Lāvān)، لارک (Lārak)، هرمز (Hormoz)، هنگام (Hengām)، هند رابی (Hendurābī)، خارک (Khārk)، سیری (Sīrī)، شیف (Shīf)، ابوموسی (Abumusā)، تنب بزرگ (Tonb – e Bozorg)، درخلیج فارس قرار دارند.<sup>1</sup>

دیگر جزیره‌های مسکونی ایران یکی جزیرة اسلامی (← دریاچة ارومیه) در دریاچة ارومیه است که آن نیز غالباً به علت کاهش سطح آب دریاچه، حالت شبه جزیره به خود می‌گیرد<sup>2</sup> و دیگری جزیره‌های سه گانه آشوراده است که آن‌ها نیز به همان علت، به شبه جزیره آسکون یا میان قلعه می‌پیوندند.<sup>3</sup> جزیرة مینو به وسعت 8/17 کم<sup>2</sup> نیز از جمله جزیره‌های مسکونی ایران است، که در 10 کیلومتری جنوب خرمشهر و در اروند رود قرار دارد.<sup>4</sup> در برخی منابع از آبادان نیز به عنوان جزیره‌ای به وسعت حدود 500 کم<sup>2</sup> یاد می‌شود که بین رودخانه‌های کارون و بهمنشیر و اروند رود و خلیج فارس واقع شده و به آن جزیرة‌الخضر نیز گفته می‌شده است.<sup>5</sup> دو جزیره اخیر به هر حال هیچ کدام جزیره‌های دریایی نیستند.

خلیج فارس جزیره‌های متعلق به ایران در خلیج فارس، از نظر تقسیمات کشوری، به صورت دهستان، بخش و حتی شهرستان تقسیم‌بندی شده‌‌اند و هر گروه از آن‌ها تابع یکی از استان‌های ساحلی خلیج فارس هستند.

'''الف- استان هرمزگان'''

در استان هرمزگان، جزیره‌های تابع استان، تحت عنوان «شهرستان قشم»، «شهرستان ابوموسی» و «بخش کیش» از توابع شهرستان بندرلنگه، مشخص شده‌اند.

شهرستان قشم از چهار جزیره قشم، هرمز، لارک و هنگم با مشخصات زیر تشکیل شده است:

'''1-   قشم (Qeshm)'''

جزیرة قشم با 1491 کم<sup>2</sup> وسعت، بیش از دو برابر کشور بحرین و بزرگ‌ترین جزیره ایران و خلیج فارس است. این جزیره در نزدیکی تنگة هرمز واقع شده و فاصلة آن از مرکز استان (بندر عباس) تا محل سر بندر قشم (شهر قشم) واقع در منتهی‌الیه شرق جزیره، حدود 20 کم و فاصله نزدیک‌ترین قسمت جزیره تا ساحل استان 1800م است.<sup>6</sup> جزیره قشم دارای دو نقطة شهری به نام‌های سربندر (شهر قشم و سوزا و تعدادی روستا است.<sup>7</sup> این جزیره در 1375 دارای 67344 تن جمعیت بوده است. جمعیت شهری جزیره قشم در 1375، تعداد 1341 تن و جمعیت روستایی آن 5393 تن بوده است.<sup>8</sup> جمعیت شهر قشم (بزرگ‌ترین مرکز شهری جزیرة قشم) به 18449 تن در 1384 رسیده است.<sup>9</sup> جزیرة قشم دارای سابقة کهن تاریخی بوده و حوادث بسیاری را به خود دیده است. در سال‌های اخیر با ایجاد منطقه آزاد تجاری تأسیس مراکز مختلف خدماتی، رفاهی و آموزشی، این جزیره وارد مرحلة جدیدی از عمران و آبادی خود شده است. اتصال این جزیره به ساحل استان از طریق احداث پل خلیج فارس، مسلماً موجب تحول بیشتری در رونق اقتصادی و اجتماعی جزیره خواهد شد.<sup>10</sup>

'''2-   هرمز (Hormoz)'''

هرمز دومین جزیره به لحاظ وسعت در مجموعه جزایر شهرستان قشم است. این جزیره از شمال غرب به بندر عباس، از جنوب شرق به جزیره‌های قشم و لارک محدود و فاصله آن بندر عباس 18 کم و تا مرکز شهرستان قشم (جزیره قشم ـ محل سربندر) نیز 18 کم است. مساحت جزیره 45 کم<sup>11</sup> و جمعیت آن در 1384، تعداد 5144 تن برآورد شده است.<sup>12</sup>

'''3-   لارک (Lārak)'''

این جزیره از شمال به بندر عباس، از غرب و شمال غرب به جزیرة قشم، از شمال شرق به جزیرة هرمز، از جنوب غرب به جزیرة هنگام و از جنوب به رأس‌المسندم (کشور عمان) محدود است. فاصلة لارک تا بندر عباس 75/34 کم تا محل سربندر جزیرة قشم 14 کم و تا رأس‌المسندم 60 کم است. مساحت این جزیره حدود 7/48 کم<sup>2</sup> و جمعیت آن طبق سرشماری 1375، تعداد 459 نفر بوده است.<sup>13</sup> لارک، جزیره‌ای کوهستانی که به لحاظ موقعیت خود، بیشتر دارای اهمیت نظامی است.<sup>14</sup>

'''4-    هنگام (Hengām)'''

جزیره هنگام با 50 کم<sup>2</sup> وسعت، در فاصلة 2 کیلومتری جنوب جزیرة قشم قرار دارد. جمعیت این جزیره در 1375، تعداد 389 تن و در 1379، به 483 تن رسیده است.<sup>15</sup> شهرستان ابوموسی نیز شامل<sup>*</sup> شش جزیره ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، سیری (سری)، فارور و فارورگان به شرح زیر است:

'''1-   ابوموسی (Abumusā)'''

جزیرة ابوموسی یا بوموسی، جنوبی‌ترین جزیره ایرانی خلیج فارس در فاصله 213 کیلومتری جنوب غربی بندر عباس واقع شده و دارای 8/12 کم<sup>2</sup> مساحت است.<sup>16</sup> این جزیره ایرانی؛ پس از هشتاد سال سلطه استعماری انگلیس، مجدداً در تاریخ 9 آذر 1350 تحت حاکمیت ایران قرار گرفت.<sup>17</sup>

جمعیت شهر ابوموسی در سرشماری 1375، تعداد 2272 تن بوده که طبق برآورد انجام شده، این تعداد در 1384 به 3471 تن رسیده است.<sup>18</sup>

'''2-   تنب بزرگ (Tonb – e Bozorg)'''

این جزیره در فاصله 180 کیلومتری جنوب غربی بندر عباس و 53 کیلومتری شمال شرقی ابوموسی قرار دارد. مساحت این جزیره 5/10 کم<sup>2</sup> و جمعیت آن در آمارگیری 1375، تعداد 637 تن ذکر شده است.<sup>19</sup> جزیره تنب بزرگ نیز همزمان با تصرف جزیرة ابوموسی یعنی در 9 آذر 1350 تحت حاکمیت ایران قرار گرفت.<sup>20</sup>

'''3-   تنب کوچک (Tonb – e kuchak)'''

این جزیره در 200 کیلومتری جنوب غربی بندر عباس و 39 کیلومتری شمال ابوموسی واقع شده و مساحت آن 2/1کم<sup>2</sup> و غیر مسکونی است.<sup>21</sup> این جزیره نیز به طول همزمان، همراه با جزیره‌های ابوموسی و تنب بزرگ در 9 آذرماه مجدداً تحت حاکمیت ایران در آمد.<sup>22</sup>

'''4-   سیری (Sīrī)'''

  این جزیره در 53 کیلومتری غرب جزیره ابوموسی و در 240 کیلومتری جنوب غربی بندر عباس واقع شده است. مساحت آن 5/16 کم است<sup>23</sup> و به جز کارکنان شرکت نفت، نظامیان و کارمندان دوایر دولتی که تعدادشان در 1376، معادل 1093 تن بوده، دارای سنه دیگری نیست.<sup>24</sup>

'''5-   فارور (Fārur)'''

فارور تا مرکز استان هرمزگان در شمال شرق، دارای 262 کم و از سمت جنوب شرق تا ابوموسی، دارای 67 کم فاصله است. مساحت این جزیره حدود 6/26 کم<sup>2</sup>، فاقد سکنه بومی بوده و تنها ساکنان آن، کارکنان دوایر دولتی نظامی هستند.<sup>5</sup>

'''6-   فارورگان (Fārurgān)'''

این جزیره در 205 کیلومتری جنوب غرب مرکز استان هرمزگان و 61 کیلومتری شمال غرب ابوموسی قرار دارد. مساحت فارورگان 83/0 کم<sup>2</sup> و فاقد سکنه است.<sup>26</sup>

سومین گروه از جزایر متعلق به استان هرمزگان، چهار جزیره کیش، هندورابی، لاوان و شیدور هستند که زیر عنوان بخش کیش از توابع شهرستان بندر لنگه، تقسیم‌بندی شده‌اند:<sup>27</sup>

'''1-   کیش (Kīsh)'''

کیش به عنوان مرکز بخشی به همین نام، جزیره‌ای است در 15 کیلومتری سواحل جنوبی شهرستان بندر لنگه، با مساحت 90 کم<sup>2</sup> که جمعیت شهری و رستایی آن در 379 تعداد 16501 تن بوده است. تعداد 13593 تن از این عده را مهاجران سیار استان‌های ایران تشکیل می‌دادند که در دهه هشتاد غالباً برای کسب و کار به این جزیره آمده‌اند.<sup>28</sup> جزیره کیش به دلیل موقعیت مساعد طبیعی و ارتباطی آن از آغاز دهة شصت به بعد برای ایجاد تأسیسات رفاهی، تجاری و توسعة اقتصادی منطقه متناسب تشخیص داده شد و در حال حاضر با ساخت مراکز متعدد تجاری و تفریحی و امکانات اقامتی برای جذب گردشگر، یکی از جزایر مورد توجه سرمایه‌گذاران و گردشگران در سطح ملی و حتی جهانی است.<sup>29</sup>

'''2-   لاوان (Lāvān)'''

این جزیره در فاصله 6/57 کیلومتری جزیره کیش و 319 کیلومتری بندر عباس واقع شده و دارای 8/76 کم<sup>2</sup> وسعت است. جمعیت بومی لاوان در 1375، تعداد 686 تن بوده، اما جمعیت غیر بومی آن شامل کارکنان تأسیسات نفتی و سیار مأموران دولتی که به صورت ادواری و بدون خانواده در این جزیره ساکن هستند، تا 1700 تن ذکر شده است.<sup>30</sup> در جزیره لاوان به دلیل جود منابع و ذخایر نفت در آب‌های اطراف آن، تأسیسات عظیمی برای استخراج پالایش و صدور نفت وجود دارد.<sup>31</sup>

'''3-   هندورابی (Hendurābi)'''

جزیرة هندورابی یکی دیگر از جزیره‌های بخش کیش است که در فاصلة 8 کیلومتری ساحل شهرستان بندر لنگه و در میان راه دریایی کیش به لاوان واقع است. مساحت این جزیره 8/22 کم<sup>2</sup> و در 1375 دارای جمعیتی برابر با 43 تن بوده است. نبود امکانات معیشتی و مهاجرت ساکنان آن موجب کاهش جمعیت جزیره شده است.<sup>32</sup>

'''4-   شیدور (Shīdvar)'''

جزیره‌ای است در فاصله 345 کیلومتری مرکز استان هرمزگان و157 کیلومتری مرکز شهرستان (بندر لنگه) و 67/2 کیلومتری شرق جزیره لاوان و 55 کیلومتری مرکز بخش (کیش) جزیرة شیدور دارای یک کم<sup>2</sup> وسعت و خالی از سکنه و امکانات زندگی است.<sup>33</sup>

'''ب- استان بوشهر'''

مجموعه دیگری از جزایر ایرانی خلیج فارس به استان بوشهر تعلق داشته و از توابع شهرستان بوشهر محسوب می‌شوند. این جزایر عبارتند از:

'''1-   خارک (Khārk)'''

این جزیره در 57 کیلومتری شمال غربی بندر بوشهر واقع و دارای 21 کم<sup>2</sup> وسعت و مرکز بخشی است به همین نم که جزیره خارکو را هم شامل می‌شود.<sup>34</sup> درسرشماری 1375، جمعیت شهر خارک 7484 تن بوده است؛ اما آمار کل افراد ساکن در جزیره شامل کارکنان صنایع نفت و سایر نهادهای دولتی و ساکنان بومی جزیره، در 1380 به 17000 تن رسیده است.<sup>35</sup> جزیره خارک پایانه بزرگ صادرات نفت ایران است. خارک دارای پیشینة فرهنگی و سابقة مدنیت از گذشته‌های دور است. وجود بقایایی از معابد یونانی و ایرانی، آتشکده زردشتیان، کلیسا ودیر مسیحیان نسطوری در عصر ساسانی، حکایت از ساقه زندگی پیروان عقاید و مذاهب مختلف در این جزیره دارد.<sup>36</sup>

'''2-   خارکو (Khārkū)'''

این جزیره در 60 کیلومتری شمال غربی بندر بوشهر و در فاصلة 7/3 کیلومتری جزیرة خارک واقع در فاقد جمعیت ساکن است.<sup>37</sup>

'''3-   شیف (Shīf)'''

جزیرة شیف در فاصلة 10 کیلومتری شمال غربی بندر بوشهر و در فاصلة کمتر از 1 کم تا ساحل استان بوشهر قرار دارد. جزیرة شیف، دارای سطحی بدون هر گونه پستی و بلندی بوده و بجز در بخش مرکزی و قسمتی از جنوب آن که جزیرة عباسک نامیده می‌شود، بقیه در معرض جزر و مد دریا قرار دارد و از این رو فقط بخش شمالی آن که ارتفاع زمین به 4 متر می‌رسد، با وسعتی حدود 1 کم و جمعیتی معادل 3076 تن و با نام «روستای شیف» قابل سکونت است. جزیرة شیف که با نام‌های شیخ سعد و عباسک نیز خوانده می‌شود، درمجموع دارای 14 کم<sup>2</sup> مساحت است.<sup>38</sup>

'''4-   جزیرة ام‌الکرم (Ommolkaram)'''

این جزیره در فاصلة 140 کیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر واقع شده و با مساحتی برابر با 4/0 کم<sup>2</sup>، فاقد جمعیت و امکانات زندگی است.<sup>39</sup>

'''5-   جزیرة جبرین (Jabrin)'''

این جزیره در فاصلة 130 کیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر قرار دارد. مساحت آن 7 کم<sup>2</sup> و فاقد سکنه است.<sup>40</sup>

'''6-   نخیلو (Nakhīlū)'''

این جزیره با وسعتی برابر با 32/0 کم<sup>2</sup> در فاصلة 133 کیلومتری جنوب شرقی بوشهر قرار دارد. جزیرة نخیلو یا «شیخ کرامه» فاقد جمعیت انسانی است.<sup>41</sup>

'''7-   فارسی (Fārsī)'''

جزیره فارسی، به عنوان دورترین جزیرة ایرانی، نسبت به سواحل متعلق به کشور عربستان سعودی واقع شده است. این جزیره 25/0 کم<sup>2</sup> وسعت داشته و جز مأموران نظامی، سکنه‌ای ندارد.<sup>42</sup>

'''8-   ام‌ سیله (Omm – e Sileh)'''

جزیره کوچک و بدون سکنه‌ای است، به وسعت 78 هکتار که در 52 کیلومتری شمال غربی بندر دیّر واقع شده است.<sup>43</sup> در آب‌های استان بوشهر چند جزیره کم اهمیت دیگر به نام‌های شیخ زنگی، شیخ مبارک، مرغی و بید و نیز وجود دارند<sup>44</sup> که معمولاً در نقشه‌های جغرافیایی نامی از آن‌ها برده نمی‌شود.

'''ج‌ـ استان خوزستان'''

آخرین گروه از جزیره‌های ایرانی در خلیج فارس، به لحاظ تقسیمات کشوری، در استان خوزستان جای دارند. افزون بر آبادان (جزیرة‌الخضر) و مینو که پیشتر به آن‌ها اشاره شد، چند جزیره کوچک در نزدیکی بندر ماهشهر نیز وجود دارند که به هنگام مدّ به زیر آب می‌روند و نام و مشخصات آن‌ها عبارتند از:<sup>45</sup>

'''1-   قبر ناخدا (Qabr – e Nākhodā)'''

این جزیره با حدود 40 هکتار (4/0 کم<sup>2</sup>) در خورموسی 35 کیلومتری جنوب غربی بندر ماهشهر قرار دارد که به علت ارتفاع کم آن، به هنگام مد به زیر آب فرو می‌رود.

'''2-   بونه (Buneh)'''

این جزیره نیز با 1700 هکتار (7/1 کم<sup>2</sup>) در آب‌های خورموسی و در 44 کیلومتری جنوب ماهشهر قرار دارد و در موقع مد به زیر آب می‌رود.

'''3-   دارا (Dārā)'''

جزیره کوچک دارا هم با مساحت 1 کم<sup>2</sup> در خورموسی و در 49 کیلومتری جنوب غربی بندر ماهشهر واقع شده و به دلیل ارتفاع کم به هنگام مد آب در زیر آب پنهان می‌شود.

'''دریای خزر'''

درشمال ایران و در شرق دریای خزر، جزیرة آشوراده (شامل سه جزیره پست و کوچک)، با ویژگی‌هایی که پیشتر به آن اشاره شد، در فاصلة حدود 3 کیلومتری غرب بندر ترکمن واقع است. این جزیره به عنوان پناهگاه سلطان محمد خوارزمشاه (به هنگام حمله مغول به ایران)، دارای شهرت تاریخی است.<sup>46</sup>

'''دریاچة اورمیه'''

در دریاچة اورمیه نیز تعداد 102 جزیره کوچک و بزرگ و بعضاً به صورت صخره‌های سنگی وجود دارد که تنها جزیرة اسلامی (شاهی سابق به دلیل وجود قلعه‌شاهی، مدفن هلاکوخان و آباقا خان مغول) واقع در شرق دریاچه و به طول 24 و عرض 15 کم، دارای سکنه است.<sup>47</sup>

مهم‌ترین جزیره‌های این دریاچه عبارتند از:<sup>48</sup>

1-   کبودان به وسعت 2/30 کم<sup>2</sup>

2-   اشک به وسعت 25/26 کم<sup>2</sup>

3-   اسپیر به وسعت 95/11 کم<sup>2</sup>

4-   آرزو به وسعت 37/5 کم<sup>2</sup>

5-   جزایر نه گانه (دوقوزلر) به وسعت 14 هکتار)

'''دریاچة قم'''

در دریاچه قم واقع در بین استان‌های قم، سمنان و اصفهان و با داشتن مساحتی حدود 1806 کم<sup>2</sup>، کوهی از میان آب بیرون زده که به آن جزیره سرگردان می‌گویند.<sup>49</sup> 


'''مآخذ:'''

1.    الف- مرکز آمار ایران. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75- 1335.''''' تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص289و 283و 279.

ب-  جعفری، عباس. '''''شناسنامه جغرافیایی طبیعی ایران'''''. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1360، ص70- 57.

2.    سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص26.

3.    تکمیل‌همایون، ناصر. '''''آبسکون یا جزیره آشوراده'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1379، ص18 و 19.

4.    جعفری، عباس. گیتاشناسی، ج3: '''''دایرةالمعارف جغرافیایی ایران'''''. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص1256.

5.    همان، ص331.

6.    سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای '''''جزایر ایرانی خلیج فارس (قشم، لارک، هرمز، هنگام''''')، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص4.

7.    الف: مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص231.

ب: منبع 6، ص583.

8.    منبع 6، ص147.

9.    منبع 7، الف- منبع 232.

10.  منبع 6، ص243- 241 و 261.

11.  همان، 368.

12.  منبع 7، الف- ص232.

13.  منبع 6، ص329.

14.  همان. ص359.

15.  همان. ص466 و 527.

16.  گلوردی، عیسی. '''''جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (بوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک).''''' چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص4.

17.  افشار سیستانی، ایرج. '''''جزیره ابوموسی و جزایر تنب بزرگ و تنب کوچک'''''. چ2، تهران: وزارت امور خارچه، 1374، ص77.

18.  منبع 7. ص231 و 232.

19.  منبع 16، ص159 و 160 و 189.

20.  تکمیل‌همایون، ناصر. '''''خلیج فارس'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص84.

21.  منبع 16، ص213 و 214 و 235.

22.  منبع 20، همان‌جا.

23.  سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (جزیره سیری).''''' چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص3 و 4.

24.  همان. ص66.

25.  سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (شیدور، فارور، فارورگان).''''' چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص63 و 113.

26.  همان. ص 123 و 150.

27.  دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول و تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383..

28.  سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (کیش، هندورابی).''''' چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص3 و 6.

29.  همان. ص128 – 117.

30.  سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (لاوان).''''' چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 4 و 103 و 104.

31.  همان. ص131 – 119.

32.  منبع 28. ص179، 215 و 216.

33.  منبع 25. ص3.

34.  سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''جغرافیای جزایر ایرانی خلیج فارس (خارک، خارکو، شیف، ام‌الکرم، جبرین، نخیلو، فارسی).''''' چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص3 و 4.

35.  همان. ص60 و 61.

36.  همان. ص72- 65.

37.  همان. ص141 و 142.

38.  همان.  ص161 و 162.

39.  همان. ص203 و 204.

40.  همان. ص213 و 214.

41.  همان. ص219 و 20.

42.  همان. ص229، 230 و 235.

43.  جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی. دایرةالمعارف جغرافیایی ایران.''''' چ1، ج3، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص101.

44.  منبع 20، ص20.

45.  منبع 43، ص903، 496 و 215.

46.  همان. ص25.

47.  سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان آذربایجان غربی'''''. چ2، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1380، ص25.

48.  منبع 43، ص977، 773، 295، 83، 69 و 19.

49.  منبع 43، ص528.