نمایش مبدأ برای ترکمن صحرا

[[پرونده:ترکمن صحرا.jpg|بندانگشتی|333x333پیکسل|طبیعت زیبای ترکمن صحرا، برگرفته از سایت الی گشت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.eligasht.com/]]
ترکمن صحرا، نام دشت رسوبی همواری است که در شمال شرقی [[کشور ایران|ایران]]، حد فاصل رودخانه مرزی اترک (بین [[کشور ایران|ایران]] و کشور ترکمنستان) و ساحل شرقی [[دریاچه خزر|دریای مازندران]] (خزر) و دامنه‌های شرقی کوه‌های قوچان و بالاخره حاشیه شمالی رودخانه [[گرگان]] واقع شده است<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 290-291.</ref>.1 با تأسیس [[استان گلستان]] در 1376ش، ترکمن صحرا تقریباً در نیمه شمالی این استان و در میان چهار عارضه مهم طبیعی و محیط بر آن که هر یک گونه‌ای بر  زندگی ساکنان آن تأثیرگذار شده‌اند، قابل شناسایی است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص 8 و 12.</ref>. 

[[استان گلستان]] براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 11 شهرستان، 21 بخش، 24 شهر و 50 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref> که از میان آن‌ها شهرهای کلاله، [[گنبد کاووس]]، آق‌قلا (آق‌قلعه) و بندر ترکمن به عنوان مراکز شهرستان‌هایی به همان نام در مسیر رود [[گرگان]]، یعنی مرز جنوبی ترکمن صحرا واقع شده‌اند و شهرهای تابعه شهرستان‌های مذکور یعنی مراوه‌تپه (از شهرستان کلاله)، اینچه برون (از شهرستان [[گنبد کاووس]])، انبار آلوم (از شهرستان آق‌قلا) و میش تپه (از شهرستان بندر ترکمن)، در بخش شمالی شهرستان‌های مذکور و در درون مرزهای طبیعی ترکمن صحرا قرار دارند<ref>  سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه تقسیمات کشوری'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384.</ref>. 

ارتفاع اراضی ترکمن صحرا در حاشیه [[دریاچه خزر|خزر]]، از کمتر از صفر شروع شده<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه راه‌های ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384.</ref> و بتدریج و بدون وجود ارتفاعات قابل ذکری، تا کوهستان حاجی‌داغ در مراوه‌ تپه با ارتفاع 1092 متر ادامه می‌یابد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور'''''. ج1، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1379، ص294و 295.</ref>.در قسمت شمالی ترکمن صحرا و در اراضی پست نزدیک خزر، دریاچه‌های فصلی متعدد و وسیعی به نام‌های آلاگُل، آجی‌گُل، تنگُلی و اینچه برون<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص9.</ref> که در برخی منابع به نام‌های آلا‌گُل، آجی‌گُل، نمک و دانشمند نیز آمده است<ref name=":0">سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''، '''''ج2: حوضه آبریز دریای خزر'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص322. (نقشه هیدرولوژی زیر حوضه اترک).</ref>،وجود دارند که از میان آن‌ها بیشتر آلاگُل به عنوان تالاب شناخته می‌شود و بقیه در نقشه‌های جغرافیایی به عنوان زمین‌های غرقابی و شوره‌زار مشخص شده‌اند<ref>مؤسسه گیتاشناسی. '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های کشور'''''. چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 166؛ '''''جغرافیای استان گلستان'''''. همان. ص 8.</ref>. میزان نمک موجود در این دریاچه‌ها تا اندازه‌ای است که از برخی از آن‌ها به ویژه از دریاچه تنگُلی سالیانه مقادیر زیادی نمک استخراج می‌شود<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص9.</ref>. 

ترکمن صحرا بخش کوچکی از حوضه آبریز [[دریاچه خزر|دریای خزر]] است که از آذربایجان تا [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] امتداد دارد. رودهای این حوضه از جمله اترک و [[گرگان]] که مرزهای شمالی و جنوبی این صحرا را تشکیل می‌دهند، پس از آبیاری منطقه نهایتاً به [[دریاچه خزر|دریای خزر]] سرازیر می‌شوند<ref name=":0" />. سدهای گلستان، وشمگیر بر روی گرگان رود و آلاگل و چات بر روی اترک و نیز روخانه‌های فرعی و ریزآبه‌های اترک و گرگان رود، در آبیاری دشت بسیار حیاتی و مؤثرند، به ویژه این‌که ترکمن صحرا به لحاظ میزان بارندگی از کم باران‌ترین نقاط [[استان گلستان]] و اندازه آن بین 200 تا 300 میلی‌متر در نوسان است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص4.</ref>.این منطقه به لحاظ آب و هوا منطقه‌ای خشک و نیمه ‌خشک و نوع پوشش گیاهی آن غالباً استپی و به لحاظ زمین‌شناسی از طبقات و لایه‌های متعلق به نئوژن و دوران چهارم تشکیل شده است<ref>اهلرز، اکارت. '''''ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی'''''. ترجمه دکتر محمدتقی رهنمایی، چ2، تهران: مؤسسه جغرافیایی سحاب، 1365، ج 1، ص82.</ref>.ترکمن صحرا که ناحیه نیمه بیابانی شمال [[استان گلستان]] را شامل شده و بین دو حوضه آبخیز رودخانه‌های اترک و رود [[گرگان]] قرار دارد، دارای وسعتی حدود 777 هزار هکتار است که 78 درصد آن را مراتع و بقایای جنگلی، 10 درصد را زمین‌های کشاورزی، 10 درصد دیگر را مناطق باتلاقی و 2 درصد باقی‌مانده را تپه‌های بدون پوشش گیاهی و نقاط سنگی تشکیل می‌دهد<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص 34.</ref>.همان‌گونه که از نام ترکمن صحرا پیداست، این منطقه از دیرباز محل زندگی طوایف [[ترکمن]] بوده است. [[ترکمن|ترکمن‌های ایران]] به دو دسته یموت و کوکلان تقسیم می‌شوند و هر کدام از آن‌ها خود دارای چند تیره هستند که تیره‌های جعفربای، آتابای، آق‌ آتابای، کرخ، قرابی‌خان، آی‌درویش و... از آن جمله‌اند<ref>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران (ج 2: سیاسی).''''' تهران: کتابخانه ابن‌سینا، 1311، ص309.</ref>. گروهی از ترکمن‌ها نیز در پی حوادث و ناامنی‌های گوناگون در آن سوی مرزهای [[کشور ایران|ایران]]، از جمله فشارهای مذهبی و سیاسی در عصر حاکمیت بلشویک‌های روس در سرزمین‌های اسلامی آسیای مرکزی، که کشتار [[ترکمن|ترکمن‌ها]] در 1937م نمونه‌ای از آن‌هاست<ref>تکمیل‌همایون، ناصر. «دانشمندی مبارز و شیعی از آسیای مرکزی»، '''''فصلنامه مرکز بررسی‌های اسلامی ـ گروه تاریخ'''''. قم: تاریخ و فرهنگ معاصر، س دوم، ش 8، ص21.</ref>، به ایران مهاجرت کردند. به هر حال [[ترکمن|ترکمن‌ها]] با توجه به شیوه زندگی ایلی و نظام تولید غالباً دامداری، پرورش اسب و نیز اشتغال به کشاورزی به رغم نامساعد بودن شرایط اقلیمی منطقه، همچنین فعال بودن بسیاری از آنان به ویژه زنان در بخش‌ صنایع دستی از جمله قالی‌بافی، گلیم‌بافی و تولید انواع لباس و دیگر اقلام و فرآوردهای دستی و خانگی، نقش مهمی در اقتصاد منطقه دارند<ref>'''''جغرافیای استان گلستان'''''. همانجا.</ref>. تحقیقات در مورد منشأ و معنی واژه ترکمن حاکی از آن است که «اغوز»های غیر مسلمان این نام را بر اغوزهای مسلمان گذاردند. اغوزها، بخشی از ترکان آسیای مرکزی بودند که در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم به [[اسلام]] گرویدند<ref>مفتاح، الهامه. «فرهنگ، آداب، رسوم و باورهای ترکمن‌ها»، '''''فصلنامه مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز'''''. تهران: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، پاییز 1374، ص175؛ نیزنک: مقصودی، مجتبی. '''''تحولات قومی در ایران'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380، ص315.</ref>و همچون دیگر جوامع تازه مسلمان، در گستره جغرافیایی آن روز ایران بتدریج دارای هویتی ایرانی و اسلامی می‌شدند. 

جمعیت نقاط شهری و روستایی چهار شهرستان بندر ترکمن، گنبد کاووس، آق‌قلا و کلاله که قسمت اعظم مساحت آن‌ها در محدوده گرگان رود و اترک واقع شده‌‌اند، در سرشماری 1375ش به ترتیب 111392، 250617، 98664 و 127545 تن بوده که طبق برآوردهای انجام گرفته این تعداد در 1384ش به ترتیب به 119168، 283205، 114236 و 147625 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 189-192.</ref>. در سال‌های اخیر با تأسیس ده‌ها مرکز تولیدی و ایجاد توسعه شهرک‌های صنعتی در شهرستان‌های مورد اشاره و نیز با فعال شدن گمرک اینجه‌برون، دروازه ارتباط و داد و ستد با کشورهای آسیای مرکزی، نقاط شهری منطقه ترکمن صحرا گسترش و توسعه چشمگیری یافته و نوع زندگی و معیشت مردم نیز تا حدودی متحول شده است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379،. ص 61-71.</ref>. همچنین با احداث سد و آبیاری اراضی کشاورزی، این بخش از اقتصاد منطقه نیز رونق یافته است. در میان اقلام کشاورزی کشت پنبه و دانه‌های روغنی از تولید مهم در منطقه است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص 50-60.</ref>.آرامگاه قابوس بن وشمگیر، سد تاریخی وشمگیر، مقبره مختومقلی شاعر معروف ترکمن، و برخی دیگر از آثار تاریخی و زیارتگاه‌ها و نیز جاذبه‌های طبیعی موجود در منطقه از جمله تالاب‌ها و جاذبه‌های سواحل شرقی [[دریاچه خزر|دریای خزر]]، از نقاط دیدنی ترکمن صحرا است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان گلستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1379، ص 72-77.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[استان گلستان|گلستان]]
* [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]]
* [[گرگان]]
* [[ترکمن]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
کبری حکیمیان
[[رده:جغرافیا]]