ترکمن صحرا
ترکمن صحرا، نام دشت رسوبی همواری است که در شمال شرقی ایران، حد فاصل رودخانه مرزی اترک (بین ایران و کشور ترکمنستان) و ساحل شرقی دریای مازندران (خزر) و دامنههای شرقی کوههای قوچان و بالاخره حاشیه شمالی رودخانه گرگان واقع شده است[۱].1 با تأسیس استان گلستان در 1376ش، ترکمن صحرا تقریباً در نیمه شمالی این استان و در میان چهار عارضه مهم طبیعی و محیط بر آن که هر یک گونهای بر زندگی ساکنان آن تأثیرگذار شدهاند، قابل شناسایی است[۲].
استان گلستان براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 11 شهرستان، 21 بخش، 24 شهر و 50 دهستان است[۳] که از میان آنها شهرهای کلاله، گنبد کاووس، آققلا (آققلعه) و بندر ترکمن به عنوان مراکز شهرستانهایی به همان نام در مسیر رود گرگان، یعنی مرز جنوبی ترکمن صحرا واقع شدهاند و شهرهای تابعه شهرستانهای مذکور یعنی مراوهتپه (از شهرستان کلاله)، اینچه برون (از شهرستان گنبد کاووس)، انبار آلوم (از شهرستان آققلا) و میش تپه (از شهرستان بندر ترکمن)، در بخش شمالی شهرستانهای مذکور و در درون مرزهای طبیعی ترکمن صحرا قرار دارند[۴].
ارتفاع اراضی ترکمن صحرا در حاشیه خزر، از کمتر از صفر شروع شده[۵] و بتدریج و بدون وجود ارتفاعات قابل ذکری، تا کوهستان حاجیداغ در مراوه تپه با ارتفاع 1092 متر ادامه مییابد[۶].در قسمت شمالی ترکمن صحرا و در اراضی پست نزدیک خزر، دریاچههای فصلی متعدد و وسیعی به نامهای آلاگُل، آجیگُل، تنگُلی و اینچه برون[۷] که در برخی منابع به نامهای آلاگُل، آجیگُل، نمک و دانشمند نیز آمده است[۸]،وجود دارند که از میان آنها بیشتر آلاگُل به عنوان تالاب شناخته میشود و بقیه در نقشههای جغرافیایی به عنوان زمینهای غرقابی و شورهزار مشخص شدهاند[۹][۱۰]. میزان نمک موجود در این دریاچهها تا اندازهای است که از برخی از آنها به ویژه از دریاچه تنگُلی سالیانه مقادیر زیادی نمک استخراج میشود[۱۱]. ترکمن صحرا بخش کوچکی از حوضه آبریز دریای خزر است که از آذربایجان تا خراسان شمالی امتداد دارد. رودهای این حوضه از جمله اترک و گرگان که مرزهای شمالی و جنوبی این صحرا را تشکیل میدهند، پس از آبیاری منطقه نهایتاً به دریای خزر سرازیر میشوند[۸]. سدهای گلستان، وشمگیر بر روی گرگان رود و آلاگل و چات بر روی اترک و نیز روخانههای فرعی و ریزآبههای اترک و گرگان رود، در آبیاری دشت بسیار حیاتی و مؤثرند، به ویژه اینکه ترکمن صحرا به لحاظ میزان بارندگی از کم بارانترین نقاط استان گلستان و اندازه آن بین 200 تا 300 میلیمتر در نوسان است[۱۲].
این منطقه به لحاظ آب و هوا منطقهای خشک و نیمه خشک و نوع پوشش گیاهی آن غالباً استپی و به لحاظ زمینشناسی از طبقات و لایههای متعلق به نئوژن و دوران چهارم تشکیل شده است[۱۳].ترکمن صحرا که ناحیه نیمه بیابانی شمال استان گلستان را شامل شده و بین دو حوضه آبخیز رودخانههای اترک و رود گرگان قرار دارد، دارای وسعتی حدود 777 هزار هکتار است که 78 درصد آن را مراتع و بقایای جنگلی، 10 درصد را زمینهای کشاورزی، 10 درصد دیگر را مناطق باتلاقی و 2 درصد باقیمانده را تپههای بدون پوشش گیاهی و نقاط سنگی تشکیل میدهد[۱۴]. همانگونه که از نام ترکمن صحرا پیداست، این منطقه از دیرباز محل زندگی طوایف ترکمن بوده است. ترکمنهای ایران به دو دسته یموت و کوکلان تقسیم میشوند و هر کدام از آنها خود دارای چند تیره هستند که تیرههای جعفربای، آتابای، آق آتابای، کرخ، قرابیخان، آیدرویش و... از آن جملهاند[۱۵]. گروهی از ترکمنها نیز در پی حوادث و ناامنیهای گوناگون در آن سوی مرزهای ایران، از جمله فشارهای مذهبی و سیاسی در عصر حاکمیت بلشویکهای روس در سرزمینهای اسلامی آسیای مرکزی، که کشتار ترکمنها در 1937م نمونهای از آنهاست[۱۶]، به ایران مهاجرت کردند. به هر حال ترکمنها با توجه به شیوه زندگی ایلی و نظام تولید غالباً دامداری، پرورش اسب و نیز اشتغال به کشاورزی به رغم نامساعد بودن شرایط اقلیمی منطقه، همچنین فعال بودن بسیاری از آنان به ویژه زنان در بخش صنایع دستی از جمله قالیبافی، گلیمبافی و تولید انواع لباس و دیگر اقلام و فرآوردهای دستی و خانگی، نقش مهمی در اقتصاد منطقه دارند[۱۷]. تحقیقات در مورد منشأ و معنی واژه ترکمن حاکی از آن است که «اغوز»های غیر مسلمان این نام را بر اغوزهای مسلمان گذاردند. اغوزها، بخشی از ترکان آسیای مرکزی بودند که در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم به اسلام گرویدند[۱۸]و همچون دیگر جوامع تازه مسلمان، در گستره جغرافیایی آن روز ایران بتدریج دارای هویتی ایرانی و اسلامی میشدند.
جمعیت نقاط شهری و روستایی چهار شهرستان بندر ترکمن، گنبد کاووس، آققلا و کلاله که قسمت اعظم مساحت آنها در محدوده گرگان رود و اترک واقع شدهاند، در سرشماری 1375ش به ترتیب 111392، 250617، 98664 و 127545 تن بوده که طبق برآوردهای انجام گرفته این تعداد در 1384ش به ترتیب به 119168، 283205، 114236 و 147625 تن رسیده است[۱۹]. در سالهای اخیر با تأسیس دهها مرکز تولیدی و ایجاد توسعه شهرکهای صنعتی در شهرستانهای مورد اشاره و نیز با فعال شدن گمرک اینجهبرون، دروازه ارتباط و داد و ستد با کشورهای آسیای مرکزی، نقاط شهری منطقه ترکمن صحرا گسترش و توسعه چشمگیری یافته و نوع زندگی و معیشت مردم نیز تا حدودی متحول شده است[۲۰]. همچنین با احداث سد و آبیاری اراضی کشاورزی، این بخش از اقتصاد منطقه نیز رونق یافته است. در میان اقلام کشاورزی کشت پنبه و دانههای روغنی از تولید مهم در منطقه است[۲۱]. آرامگاه قابوس بن وشمگیر، سد تاریخی وشمگیر، مقبره مختومقلی شاعر معروف ترکمن، و برخی دیگر از آثار تاریخی و زیارتگاهها و نیز جاذبههای طبیعی موجود در منطقه از جمله تالابها و جاذبههای سواحل شرقی دریای خزر، از نقاط دیدنی ترکمن صحرا است[۲۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 290-291.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص 8 و 12.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه تقسیمات کشوری. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور. ج1، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1379، ص294و 295.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص9.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص322. (نقشه هیدرولوژی زیر حوضه اترک).
- ↑ مؤسسه گیتاشناسی. اطلس گیتاشناسی استانهای کشور. چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 166.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص.8.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص9.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص4.
- ↑ اهلرز، اکارت. ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی. ترجمه دکتر محمدتقی رهنمایی، چ2، تهران: مؤسسه جغرافیایی سحاب، 1365، ج 1، ص82.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص 34.
- ↑ کیهان، مسعود. جغرافیای مفصل ایران (ج 2: سیاسی). تهران: کتابخانه ابنسینا، 1311، ص309.
- ↑ تکمیلهمایون، ناصر. «دانشمندی مبارز و شیعی از آسیای مرکزی»، فصلنامه مرکز بررسیهای اسلامی ـ گروه تاریخ. قم: تاریخ و فرهنگ معاصر، س دوم، ش 8، ص21.
- ↑ جغرافیای استان گلستان. همانجا.
- ↑ مفتاح، الهامه. «فرهنگ، آداب، رسوم و باورهای ترکمنها»، فصلنامه مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. تهران: مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، پاییز 1374، ص175؛ نیزنک: مقصودی، مجتبی. تحولات قومی در ایران. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380، ص315.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 189-192.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379،. ص 61-71.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص 50-60.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان گلستان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1379، ص 72-77.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
کبری حکیمیان