دریاچه خزر

دریاچه خزر، برگرفته از سایت سفر مارکت ، قابل بازیابی ازhttps://safarmarket.com/

خزر، نام دریایی در شمال ایران، درهمسایگی استان‌های گیلان در غرب و جنوب غربی، مازندران درجنوب و جنوب شرقی و گلستان درشرق.

این دریا یا دریاچه بسته و محصور در خشکی خزر با چهار کشور ترکمستان در شرق، قزاقستان در شرق و شمال شرق، روسیه غرب و شمال غرب و با آذربایجان (= اران) در غرب همسایه است. خزر به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه جهان، دارای مساحتی در حدود 436000 کم، طولی معادل 1200 کم و عرضی برابر با 220 تا 550 کم است. سطح آب این دریا 5/28 م کمتر از میانگین سطح دریاهای آزاد و گودی آن در قسمت‌های شمالی 10 تا 12 متر، در قسمت‌ میانی تا 770 متر و در جنوب یعنی سواحل ایران تا 1000 م نیز به دست آمده است. مقدار سطح و عمق این دریا در برخی منابع تاریخی، به سبب افزایش یا کاهش آب‌های ورودی به آن در دوره‌های متخلف، با هم تفاوت‌هایی دارد (برای اطلاع در این مورد نک: اطلس ملی ایران؛ مآخذ و ژئوفورمولوژی ایران، مآخذ .

مساحت جزیره‌های موجود در دریای خزر در مجموع 2220 کم و محیط آن حدود 3000 کم است که 900 کم آن را مرز ساحلی ایران تشکیل می‌دهد.

دریای خزر از بقایای دریاهای قدیمی است که در طول دوران‌های زمین‌شناسی دچار تحولات زیادی شده و سرانجام  در اواخر دوران سوم زمین‌شناسی و در اثر حرکات زمین‌ ساختی، به شکل حاضر درآمده است. این دریا همراه با دریاچه آرال، تا آغاز دوران سوم، با فرورفتگی ایران مرکزی مرتبط بوده اما با بالا آمدن سلسله جبال البرز، ارتباط آن با فرورفتگی مذکور قطع شده و خود به صورت یک حوضه جداگانه درآمده است.

آب دریای خزر از طریق جریان‌های سطحی، بارش و آب‌های زیرزمینی و چشمه‌ها تامین می‌شود. حدود 2 تا 3 درصد آب این دریا را آب رودهایی که از ایران سرچشمه می‌گیرند، و 97 تا 98 درصد بقیه آن را آب رودهای سایر کشورهای ساحلی خزر، به ویژه روسیه و آذربایجان (شمال غرب وغرب دریا) تامین می‌کنند.

در ایران حوضه آبریز دریای خزر را کوه‌های آذربایجان شمالی و خاوری تا کردستان مرکزی و دامنه‌های شمالی البرز و کوه‌های باختری خراسان شمالی تشکیل می‌دهند که روی هم 200/174 کم مساحت دارند و بیش از 350 رود کوچک و بزرگ از حوضه وسیع آبریز که حدود 1742 کم وسعت دارد، به سوی دریای خزر جریان دارند. به جز رودهای نسبتاً پرآب ارس، سفیدرود، هراز و اَتْرَک، که حوضه‌های وسیع کوهستانی دارند، بقیه دارای شیب زیاد و طول کم هستند.

اگر سواحل دریای خزر را به پنج منطقه تقسیم کنیم، رودها ورودخانه‌های موجود در هر منطقه به شرح زیر هستند:

•  منطقه جنوبی (سواحل ایران از شرق به غرب): رودهای اترک، گرگان، قره‌‌سو، تجن، طالار، هراز، چالوس، چشمه کیله (تنکابن)، پلرود، شلمان رود، چمخاله، سفیدرود، پسیخان، شاخزر،ماسوله، لمبر، گرگان رود و چند رود کوچک دیگر (نیز نک: رودخانه‌های ایران).
•  منطقه جنوب شرقی دریا (سواحل ترکمنستان): به جز رودخانه محلی کوچک، رود قابل ذکری ندارد.
•  منطقه شمال شرقی (سواحل قزاقستان): به جز چند رودخانه محلی، تنها رود قابل ذکر رود امبا است.
• منطقه شمال و شمال غربی (سواحل فدراسیون روسیه): اورال[Oral]، ولگا[Wolga] با شعبه‌های چندگانه و چند رودخانه محلی دیگر.
• منطقه غرب دریا (سواحل جمهوری خودمختار داغستان از فدراسیون روسیه و جمهوری آذربایجان): کوما[Kouma]، ترک[Terek]، سمور[Samour] ، کورا[Koura]، ارس[Aras/Arax] و چند رود محلی دیگر.

دریای خزر علاوه بر آنکه به لحاظ جغرافیایی یک دریاچه به حساب می‌آید، از نظر ترکیبات موجود در آب نیز با سایر دریاها و اقیانوس‌ها متفاوت است. آب دریاچه خزر نسبت به آب اقیانوس‌ها کلرید سدیم‌اش بسیار کمتر، اما یون کلسیم و سولفات آن بسیار بیشتر است و از این رو به دریاچه‌های آب شیرین شباهت بیشتری دارد.

در گذشته، فرونشینی کف دریا و تبخیر شدید آب آن، بویژه در خلیج قره بغاز درساحل شرقی دریا، سطح آب دریا را کاهش داده و آبرفت‌های ته‌نشین شده در سواحل جنوبی آن را به تدریج به صورت جلگه از آب بیرون آورده است.  در سال‌های اخیر سطح آب دریای خزر به طور محسوس و غیرمنتظره بالا آمده و موجب خسارت‌های زیادی به ساحل‌نشینان شده است. این بالا آمدگی آب منشاء تکتونیکی[Tectonique] (درزمین‌شناسی، زمین ساخت) نداشته و دخالت انسان در طبیعت (ورودی کنترل نشده آبهای سطحی به دریا) موجب بروز آن گردیده است.

دریای خزر افزون بر اهمیت زیست محیطی و جغرافیایی و ارزش مبادلات اقتصادی آن در منطقه، به لحاظ تعاملات فرهنگی و ارتباطات انسانی و اجتماعی جوامع ساکن در اطراف آن، دارای اهمیت و حتی شگفتی‌های بسیار است. کمتر دریاچه یا دریایی را می‌توان یافت که تنوع قومی و فرهنگی در سواحل آن به اندازه‌‌ای باشد که در پیرامون خزر بوده است. نام‌های گوناگون و متعددی که بر این دریای بسته، در طول تاریخ نهاده شده است، خود حکایت از حیات تاریخ‌ساز قومیت‌ها و ملیت‌های مختلف در سواحل آن دارد:

دریای کاسپین[Caspian Sea] (در زبان‌های اروپایی) یا بَحرُالقَزوین (در زبان عربی)، به سبب اقامت قوم کاسپی یا کاسی‌ها در جنوب و غرب دریا؛ دریای طبرستان به سبب اقامت تپورها در منطقه جنوبی دریا (تپورستان)؛ دریای خزر به سبب اقامت قوم خزر در منطقه شمال دریا (دشتِ قبچاق)؛ دریای مازندران به بب داشتن ساحل نسبتاً طولانی در منطقه جنوبی دریا؛ دریای آبسکون، دریای گُرگان، دریای خراسانی، دریای جیلی، دریای ساری، دریای گیلان، دریای انزلی و نام‌هایی دیگر که به سبب همجواری با منطقه‌ای خاص نامگذاری شده‌اند.

در جغرافیای استرابو دریای خزر که قلمروی موسوم به کاسپیانه و از آنِ آلبانی‌های [آلبانیایی‌های قفقاز] دانسته شده و آمده است که این اسم را از قبیله کاسپین گرفته‌اند، همان‌گونه که دریا نیز همین اسم را دارد. حدودالعالم در باره دریای خزر می‌نویسد:

«... دیگر دریای خزر است، ناحیت مشرق ازو بیابانیست که بغوز [که به غوز] و خوارزم پیوسته است. ناحیت شمال بغوز و بعضی از خزران پیوسته است و ناحیت مغرب ازو به شهرهاء گیلان و دیلمان و طبرستان و گرگان پیوسته است و این دریا را هیچ خلیج نیست. و در ازاء این دریا چهارصد فرسنگست‌ اندر پهناء چهارصد فرسنگ و از او هیچ چیز نخیزد مگر ماهی.»

اگر شرح مؤلف حدودالعالم در باره دریای خزر، که طول و عرض آن را برابر دانسته و آن  را فاقد خلیج معرفی کرده صحیح باشد، پس باید یا دریای خزر در طول حدود یک هزار سال از زمان تألیف کتاب تاکنون تغییرات بسیاری کرده باشد و یا اینکه اصولاً چنین شرحی در باره این دریا نمی‌تواند صحیح و دقیق باشد. در حال حاضر افزون بر چندین جزیره و شبه جزیره بزرگ و کوچک، از جمله آبسکون یا آشوراده در سواحل ایران که شرح آن در کتاب‌های جغرافیایی و تاریخی بسیاری آمده است، دریای خزر دارای چندین خلیج از جمله خلیج گرگان، خلیج انزلی، خلیج قره‌َبغاز، خلیج حسینقلی و جزء آن است که شکل و سطح آنها در دوره‌های کاهش یا افزایش آب دریا تغییراتی می‌کند.

نیز نگاه کنید به

• دریاچه نمک
• دریاچه ارومیه
• هامون جازموریان
• دریاچه ها

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون