استان مازندران
مازندران، نام استانی است در شمال کشور به مرکزیت شهر ساری(← ساری).
این استان از شمال با دریای مازندران (← خزر) از غرب با استانهای گیلان و قزوین، از جنوب با استان تهران، از جنوب شرق با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسایه است[۱].
استان مازندران با مختصات جغرافیایی'46 ˚35 تا '58 ˚36 عرض شمالی و'21 ˚50 تا '08 ˚54 طول شرقی و با وسعت 23833 کم[۲] ،5/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد[۲].
این استان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، دارای16 شهرستان، 44 بخش، 113 دهستان و 51 شهر است. نامهای شهرستانهای استان مازندران عبارتند از: آمل، بابل، بابلسر، بهشهر، تنکابن، جویبار، چالوس، رامسر، ساری، سوادکوه، قائمشهر، محمودآباد، نکا، نور، نوشهر و گلوگاه. همه این شهرستانها به جز سوادکوه که دارای مرکزیتی به نام پل سفید است، دارای مرکزیتی همنام با شهرستان خود هستند[۳].
مازندران، استانی است ساحلی که دارای مرز مشترک طولانی با دریاست. تمامی شهرستانهای استان به جز آمل، بابل، قائمشهر و سوادکوه، با دریا دارای مرز ساحلی هستند. قسمت هموار و جلگهای مازندران، سرزمینی هلالی شکل است که از دامنههای قسمت کوهستانی استان شروع و به کنارههای دریا ختم میشود. بقایای چینخوردگیهای دوران سوم در کوهپایههای مازندران و بقایای آبرفتهای قدیمی، کوهستان و ارتفاعات جنوب استان را به جلگه وصل میکند و در همین مناطق، رودهای متعدد، تقریباً به موازات هم از کوهستان به سوی جلگه و دریا روان هستند[۴].
البرز همچون دیوارهای قوسی شکل و عظیم، استان مازندران را از استانهای مرکزی و جنوبی ایران جدا میسازد. این سلسله جبال، خود دارای چندین رشته کوه موازی و دارای قلههای متعددی است که مرتفعترین آنها در شرق استان، علمکوه، تخت سلیمان، آزادکوه، سیاهکمان و... هستند که همه آنها ارتفاعی بیش از 4000م دارند. در جنوب استان نیز قله دماوند به ارتفاع 5628م واقع است که بلندترین کوه در استان مازندران و کشور ایران به شمار میآید[۵].
استان مازندران در حوضه آبریز بزرگ دریای خزر قرار دارد که خود از چند زیر حوضه تشکیل شده است. این استان تقریباً در زیر حوضههای رودهای چالوس، هراز، تالار ـ بابل رود و نکا ـ تجن واقع شده و رودهای متعدد کوچک و بزرگ دیگری نیز در آن جاری است[۶]. برای مهار و استفاده بهینه از آب رودهای جاری در استان، تعداد 10 سد مخزنی و انحرافی بر روی آنها احداث شده که سد مخزنی شهید رجایی به ارتفاع 138م، سد مخزنی گلورد به ارتفاع 120م و سد مخزنی لار به ارتفاع 105م که در نزدیکی شهرهای ساری، نکا و لاریجان ـ آمل احداث شده از مرتفعترین آنهاست[۷].
مناطق جلگهای استان مازندران به دلیل موقعیت مکانی خود، دارای آب و هوایی متأثر از همسایگی با سواحل دریای خزر است. کنارههای کم عرض ساحلی واقع در حد فاصل کوهستان البرز و دریای خزر، اصولاً دارای آب و هوایی معتدل و مرطوب است. تقریباً در تمام ماههای سال میزان بارش بیش از میزان تبخیر است و مقایسه سالانه دما در ایستگاههای سواحل جنوبی دریای خزر با یکدیگر وضع متعادلی را بیان میکند[۸].
اما هر چه به جنوب استان یعنی به کوهپایهها نزدیک میشویم از میزان گرما کاسته شده و در نواحی کوهستانی سرما و یخبندانهای طولانی(180 روز در سال)، حاکمیت دارد و حتی در ارتفاعات جنوب استان بهویژه قله دماوند برف و یخبندان دائمی قابل مشاهده است[۹]. موقعیت کوهستانی، کوهپایهای و جلگهای بودن استان و نیز میزان رطوبت، اندازه دما و کمیت بارندگی، موجب ایجاد انواع پوشش گیاهی و نهایتاً باعث تنوع در معیشت مردم و چگونگی شکلگیری زیستگاههای آنان شده است.
استان مازندران افزون بر استعدادهای بالقوه رشد کشاورزی، صنایع دستی و توسعه صنایع مختلف جنگلی، توانمندی بالایی برای رونق و توسعه گردشگری کشور نیز محسوب میشود. موقعیت ارتباطی این استان از طریق هوا، خشکی و دریا با استانها و کشورهای همجوار موقعیت ممتازی به آن بخشیده است. مازندران از جمله استانهایی است که بیشترین طول راه را نسبت به وسعت خود داشته و از این نظر در مقام دوم کشور قرار دارد[۱۰].
در سال های اخیر این استان به لحاظ تعداد شاغلان در بخش معدن در ردیف چهارم و از نظر سرمایهگذاری، اشتغال، ارزش افزوده و تعداد کارگاهها، جزو هفت استان برتر کشور محسوب میشود[۱۱].
سرزمینی که امروز از آن با نام مازندران یاد میشود، به لحاظ موقعیت مساعد جغرافیایی خود همواره مسکون و آباد بوده است و در متون تاریخی از آن به بزرگی یاد شده است از جمله در حدودالعالم: «طبرستان [ناحیتیست] بزرگ از این ناحیت دیلمان و حدش از چالوس است تا حد تماشاه و این ناحیه تا آبادان و [با نعمت و] بسیار خواسته و بازرگانان بسیار و طعامشان بیشترین نام برنج است و ماهی، بام خانه ایشان [خانههایشان] سفال سرخست از بسیاری باران کی آنجا آید به تابستان و زمستان»،[۱۲] و در البلدان نیز در شرح طبرستان آمده است: «طبرستان سرزمینی مستقل است که آن را مملکتی است با شکوه و پیوسته شاهش سپهبد نامیده میشود...»[۱۳] و در عجایبالمخلوقات نیز از طبرستان به عنوان اقلیمی بزرگ که «حد ویاز بلاد اران تا جرجان و حدیتا دریای خزر تا طالقان و شهرهای بسیار است...»[۱۴]یاد شده است.
مازندران با توجه به وسعت خود به لحاظ جمعیت از استانهای پرتراکم ایران است. جمعیت این استان در سرشماری1375 تعداد 2602008 تن بوده[۱۵]که در سرشماری سال 1385 به 2922432 تن افزایش پیدا کرده است[۱۶].
استان مازندران از دیرباز به عنوان یکی از ایالتهای ایران در تقسیمات کشوری محسوب می شده است. در عصر مغول متشکل از هفت تومان بوده است. در زمان کریمخان زند نیز با نام «دارالبرکت مازندران» همچنان از ایالتهای مهم ایران به شمار می آمده و در قانون تقسیمات کشوری سال 1325 هجری قمری تا کنون به عنوان استانی مستقل، در تقسیمات کشوری ایران مطرح است[۱۷].
مازندران به لحاظ گردشگری از استانهای پر جاذبه و قابل توجه و همواره مقصد بسیاری از گردشگران بوده است. طبیعت زیبا، جنگلها، رودها، آبشارها، سواحل دریا و بسیاری از بناهای تاریخی و استراحتگاهی جذب کننده بسیاری از گردشگران در طول سال است[۱۸].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان مازندران). تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص1.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استانهاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص51.
- ↑ دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس زمينشناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص6، 7، 22 و 23.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور. ج 4، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص313 و 314.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج 2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص175، 211، 225 و 237.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان مازندران. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1381، ص20-22.
- ↑ نجفيكاني، علياكبر. مقدمهاي بر جغرافياي طبيعي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص 41 و 42.
- ↑ اطلس زمينشناسي (اطلس ملي ايران). همان. ص 13-15؛ جغرافياي استان مازندران. همان. ص 5.
- ↑ مطيعي لنگرودي، سيد حسن. جغرافياي اقتصادي ايران(صنايع). مشهد: جهاد دانشگاهي، 1384، ص 48 و 49.
- ↑ مطيعي لنگرودي، سيد حسن. جغرافياي اقتصادي ايران(صنايع). مشهد: جهاد دانشگاهي، 1384. ص 70 و 208.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 144.
- ↑ يعقوبي، ابن واضح. (احمد بن ابييعقوب). البلدان. ترجمه دكتر محمدابراهيم آيتي، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1381، ص 43.
- ↑ طوسي، محمد بن محمود. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 246.
- ↑ مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور). سالنامه آماري كشور 1383. تهران: مركز آمار ايران، 1386، ص 88.
- ↑ مركز آمار ايران (معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي ـ رياست جمهوري). سالنامه آماري كشور 1385. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1386، ص 103.
- ↑ اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، ص 65، 78 و 98.
- ↑ شهام، افشين و هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. تهران: طراوت، 1384، ص 164-167.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون