گرگان
گرگان، نام مرکز استان، شهرستان و شهر و رودی، در استان گلستان، در خاور دریای خزر، در همسایگی کشور ترکمنستان.
شهرستان گرگان، بر پایه آخرین تغییرات تقسیمات کشوری در 1383ش، دارای 2 شهر و 2 بخش و 5 دهستان است[۱]. این شهرستان از غرب با شهرستانهای کردکوی و بندر ترکمن، از شمال با شهرستان آققلا، از شرق با شهرستان علی آباد، از جنوب با شهرستانهای شاهرود و دامغان (در استان سمنان) همسایه است[۲]. نواحی جنوبی آن را کوهستانهای مرتفع و پوشیده از جنگل که «گاوکشان» با ارتفاع 3813 و «پیرگرده» به بلندی 3204 متر مرتفعترین آنهاست، تشکیل میدهد و در دشت جنوبی «گرگان رود» و «قره سو» جاری است که به خزر میریزد[۳].
شهر گرگان با مختصات جغرافیایی "00 '26 ْ54 طول شرقی و "30 '50 ْ36 عرض شمالی، با ارتفاع 160 متر[۳]، در فاصله 30 کیلومتری دریا و 381 کیلومتری از تهران[۴] و در آخرین نقطه خطآهن به خزر و در جلگهای حاصلخیز که موجب رونق کشاورزی در منطقه است، قرار دارد.
گرگان از شهرهای قدیمی ایران است که به نامهای دیگری از جمله هیرکانیا شهرت داشته است[۵][۶]. یعقوبی در البلدان (تألیف 278ق / 891م) مینویسد:
«شهر گرگان بر نهر دیلم واقع است و سرزمین گرگان را سعید بن عثمان در حکومت معاویه فتح کرد، سپس یاغی گشت و مردم آن از اسلام بازگشتند، تا آنکه یزید بن مهلب در حکومت سلیمان بن عبدالملک بن مروان آن را فتح نمود، و خراج سرزمین گرگان ده میلیون درهم است، و افزارهای چوبی نیک از خدنگ و جز آن، و انواع جامههای حریر در آنجا ساخته میشود...»[۷].
در حدودالعالم (تألیف 372ق / 982م) نیز آمده است که گرگان:
«شهریست مر او را ناحیتی بزرگست و سوادی خرم و کشت و برز بسیار و نعمت فراخ و سرحد میان دیلمان و خراسان و مردمانیاند درست صورت و جنگی و پاک جامه و با مروت و میهماندار ... و مستقر پادشاه طبرستان...»[۸].
بارتولد میگوید که ”جرجان یا گرگان به فاصله کمی در سمت غربی استرآباد امتداد یافته بود“[۹].بدین ترتیب گرگان دقیقاً استرآباد نیست. ”این شهر تا اواخر دوره قاجاریه به نام «استرآباد» مشهور بود و تمام جغرافیانویسان در کتابهای خود از آن، با همین عنوان یاد کردهاند“[۱۰]. «لسترنج» هم استرآباد را دومین شهر ایالت گرگان قدیم میداند. وی مینویسد:
بندرگاه شهر گرگان (جرجان) و استرآباد، در دریای خزر، جزیره «آبسکون» بوده که با هر یک از این دو شهر، یک روز راه فاصله داشت»[۱۱][۱۲].
مقدسی هم مینویسد:
«آب استرآباد از گرگان (جرجان) گواراتر و بیشتر است»[۱۳].
به هر حال فرهنگستان در 1316ش نام گرگان را بر استرآباد نهاد[۱۴]. استرآباد (گرگان) جایگاه ایل قاجار بود و در دوره صفویه به دلیل وجود مزاری به نام «گورسرخ» که مدفن یکی از فرزندان علی بن ابی طالب(ع) است، بسیار مشهور بود[۱۵][۱۶]. بیشتر بناهای تاریخی گرگان بر اثر زلزله و یا جنگ و غارت مهاجمان از بین رفته است. امامزاده نور، مسجد گلشن و پل آققلا از جمله آثار تاریخی مهم شهر و پارک جنگلی نهار خوران و پارک جنگلی قرق، از جاذبههای طبیعی گردشگری در این شهر است. دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی از جمله مراکز آموزشی با سابقه گرگان است که به همراه مراکز آموزشی و فرهنگی دولتی و غیردولتی دیگر، این شهر را به یکی از کانونهای علمی و آموزشی مهم در شمال شرق کشور تبدیل کرده است. جمعیت شهر گرگان در 1375 تعداد 188710 [۱۷] و در 1384، بر اساس برآوردهای انجام گرفته، تعداد 241085 تن بوده است[۱۸].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه تقسیمات کشوری. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1383.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1084 و 1085.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 133 و 134.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص8.
- ↑ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 160.
- ↑ یعقوبی، ابن واضح (احمد بن ابییعقوب). البلدان. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 46.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص 143.
- ↑ بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور (طالبزاده)، چ 3، تهران: توس، 1372، ص 142.
- ↑ نهچیری، عبدالحسین. جغرافیای تاریخی شهرها. چ 1، تهران: 1370، ص 195-196.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383.
- ↑ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 160. ص 403، 404.
- ↑ مقدسی، ابو عبدالله محمد بن احد. احسن التقاسیم فی معرفت الاقالیم. ترجمه علینقی منزوی، چ 1، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361، ص 525.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379. ص 1085.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383،
- ↑ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 160. ص 403.
- ↑ نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 112.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 194.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون