نمایش مبدأ برای مطبوعات غیر فارسی زبان

'''[[مطبوعات غیر فارسی زبان|مطبوعات غیرفارسی زبان]]،''' چاپ روزنامه به زبان غیر[[فارسی]] در ایران پیشینه‌ای نسبتاً طولانی دارد. پانزده سال پس از انتشار روزنامه «کاغذ اخبار» میرزا  صالح که هنوز در هیچ نقطه‌ای از ایران روزنامه منتشر نمی‌شد، در 1266ق/ 1849م اولین نشریه غیرفارسی با نام «زاریرادی باهرا» که به فارسی (پرتو روشنایی، شعاع نور، شعاع روشنایی و...) ترجمه شده به زبان سریانی در شهر اورمیه برای کلدانی‌ها منتشر شد<ref>قاسمی، سیدفرید. '''''اولین‌های مطبوعات ایران.''''' چاپ 1383، نشر آبی، ص 141ـ143.</ref>. زاریرادی باهرا در عین حال یکی از روزنامه‌هایی است ک سالیان طولانی چاپ آن از 1849، یعنی اواخر حکومت [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]، تا 1918م / 1337ق که دوران پادشاهی احمدشاه قاجار، انتشار آن ادامه داشت<ref>قاسمی، سیدفرید. '''''سرگذشت مطبوعات ایران'''''. جلد دوم، 1380، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 1154.</ref>. تاریخ انتشار این روزنامه در منابع به اختلاف نوشته شده و به غیر از 1849، دو سال 1850 و 1851 را هم برای شروع انتشار آن نوشته‌اند<ref>   مجیدی، موسی. '''''تاریخچه و تحلیل روزنامه‌های آذربایجان''''' 1230- 1380. چاپ 1382، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ص 199؛ تربیت، محمدعلی.</ref><ref>تربیت، محمدعلی. '''''دانشمندان آذربایجان.''''' چاپ 1378، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 595.</ref>.

پاره‌ای منابع اولین نشریه غیرفارسی زبان را روزنامه فرانسوی زبان (پاتری[ patrie]) که به معنی وطن است و در 1885م چاپ شده نوشته‌اند<ref>براون، ادوارد. '''''تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت'''''. جلد دوم، ترجمه و ... محمد عباسی، تهران: بی‌تا، انتشارات معرفت، ص 144</ref><ref>خمامی‌زاده، جعفر. (ترجمه و تدوین): روزنامه‌های '''''ایران از آغاز تا سال 1329 ه.ق.''''' 1289 ه.ش، ص 262.</ref> که با توجه به 34 سال تقدم چاپ روزنامه «زاریرادی باهرا» بر (پاتری)، می‌توان نادرستی این سخن را دریافت.

روزنامه «اکودوپرس[Echa de perse]» که آن را به پژواک ایران و صدای [[ایران]] ترجمه کرده‌اند، زیر نظر محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه و با مدیریت محمدحسین فروغی و سردبیری، نخست بارون دونورمان و  سپس اغون مورل به زبان فرانسه در شهر [[تهران مصور|تهران]] منتشر می‌گردید<ref>قاسمی، '''''سرگذشت مطبوعات ...'''''. جلد دوم، 1380، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ص 1747.</ref>. تاریخ انتشار نخستین شماره این روزنامه 12 فروردین 1264/ 4 جمادی‌الثانی 1302 برابر با 21 مارس 1885 میلادی است<ref>قاسمی، '''''سرگذشت مطبوعات ...'''''. جلد دوم، 1380، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، ص 1748.</ref>. 

نخستین شماره روزنامه «فارس» نیز که برخی به غلط آن را اولین نشریه شهرستانی دانسته‌اند<ref>براون، ص 136؛ صلح‌‌جو، جهانگیر. '''''تاریخ مطبوعات ایران و جهان.''''' 1348، کتاب‌های سیمرغ، ص 71</ref> به زبان عربی منتشر شده، اما از شماره دوم به بعد مطالب آن به زبان [[فارسی]] بوده است<ref>صلح‌جو، ص 72.</ref>.

اما در این میان ارامنه هم در انتشار روزنامه به زبان ارمنی در ایران از سابقه‌ای بیش از یک سده برخوردار هستند. در 1893م/ 1271ش روزنامه شاویق (کوره‌راه) که نخستین روزنامه ارمنی زبان ارمنیان تهران شناخته شده منتشر شد<ref>  هوویان، آندرانیک. '''''ارمنیان ایران.''''' چاپ 1380، مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها – هرمس، ص 67.</ref> و در مدت زمان بیش از یکصد سال حیات نشریات ارمنی، آنان متجاوز از هفتاد روزنامه و مجله منتشر کرده‌اند<ref>مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها – هرمس.</ref>. ناگفته نماند که برخی از محققین تاریخ مطبوعات در این‌که شاویق نخستین نشریه ارمنی در ایران است تردید دارند و نیز تاریخ انتشار نخستین شماره آن را 1312ق/ 1894م نوشته‌اند<ref>قاسمی، '''''سرگذشت مطبوعات ...'''''.جلد دوم، 1380، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ص 1767.</ref>.

تعداد دیگری از نشریات ارمنی که در ایران چاپ شده‌اند عبارتند از: «آستق آرولیان[]» (= ستاره شرق) تهران 1275ش، «آراوُت[]» (= صبح) [[تبریز]]، 1288ش، «آرشالویس[]» (= سپیده) [[تهران مصور|تهران]] 1291ش، «آلیک[]» (= موج) [[تهران مصور|تهران]] از 1310ش تاکنون و...<ref>لازاریان، ژانت. '''''دانشنامه ایرانیان ارمنی'''''. چاپ 1382، مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها- هیرمند، ص 192ـ198.</ref>. در مدت بیش از یک سده فعالیت ارامنه در زمینه چاپ روزنامه و مجله در ایران، بیش از هفتاد عنوان روزنامه و مجله توسط آنان به چاپ رسیده<ref>هوویان، ص 67.</ref>. که انتشار برخی از آنان هنوز هم ادامه دارد. 

سابقه چاپ روزنامه در آذربایجان به زبان [[ترکی]] به دوران مشروطیت باز می‌گردد. در 1326ق / 1908م روزنامه «ملا عمو» از سوی مخالفین مشروطه در شهر [[تبریز]] منتشر می‌شد<ref>صدرهاشمی، محمد. '''''تاریخ جراید و مجلات ایران'''''. چاپ دوم 1364، انتشارات کمال اصفهان، ج 4، ص 236.</ref> و روزنامه «آنادیلی» هم به مدیری سیدحسین عدالت به زبان ترکی در 1287ش در تبریز منتشر گردید<ref>صدرهاشمی، ج 1، ص 282.</ref>. پس از آن نیز در سال‌های آغازین دهه 1320ش سه روزنامه «آذر»، «اورمیه» و «غلبه» در زمستان 1324ش به ترتیب در [[زنجان]]، اورمیه و تبریز منتشر می‌شد<ref>ابوترابیان، حسین. '''''مطبوعات ایران از شهریور 1320- 1326'''''. چاپ 1366، مؤسسه اطلاعات، ص 169ـ171.</ref>. این تعداد بعدها افزایش یافته و به رقم 36 روزنامه به زبان ترکی رسیده است<ref>مجیدی موسی. '''''تاریخچه و تحلیل روزنامه‌های آذربایجان''''' 1230- 1380. چاپ 1382، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ص 232.</ref>. به طور کلی در آذربایجان 4 روزنامه به زبان کَلدانی، 8 روزنامه به زبان کُردی، 15 روزنامه به زبان ارمنی و یک روزنامه هم به [[کردی]] و [[ترکی]] منتشر می‌شد<ref>کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.</ref>. با اشغال ایران در سال‌های جنگ جهانی دوم و رواج زبان انگلیسی به جای زبان فرانسه در مدارس کشور، مطبوعات نیز در این زمینه متأثر از این موضوع شدند و به یک باره از تعداد مطبوعاتی که به زبان فرانسه منتشر می‌شد کاسته و در مقابل بر تعداد روزنامه‌های انگلیسی زبان افزوده گردید<ref>برزین، مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران'''''. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 13.</ref>. از نشریاتی که به زبان انگلیسی و فرانسه به چاپ می‌رسیدند، می‌توان از: «دیسپاچ[Dispatch]» = (پیام) 1322، «تهران دیلی‌نیوز[ Tehran Daily news]» 1321، «ژورنال دو [[تهران مصور|تهران]][ Jaurnal de Tehran]» 1313 و «مساژه دو تهران = گزارشگر [[تهران مصور|تهران]][Messager de Tehran]» نام برد. از دو زبان روسی و لهستانی هم که به هر دو زبان روزنامه منتشر می‌شد باید یاد کرد. روزنامه‌های «نازپرزی ژاسیل= دوستان ما[11]» 1321ش، « ؟[12]» 1321ش و «اسلووپولسکی = سخن لهستان[13]» 1321ش به این دو زبان منتشر می‌شده است<ref>ابوترابیان حسین. '''''مطبوعات ایران از شهریور 1320- 1326'''''. چاپ 1366، مؤسسه اطلاعات، ص 174ـ175.</ref>.

به طور کلی چاپ روزنامه به زبان‌های غیرفارسی هم با رویدادهای سیاسی پیش آمده در کشور، مرتبط بوده و در ادوار مختلف فراز و نشیب‌ داشته است. در میان 85- 1215ش، هفت عنوان نشریه به زبان‌های ارمنی، آشوری، ترکی و فرانسه در ایران منتشر می‌شده است<ref>برزین مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران'''''. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 16.</ref>. در پانزده سال 1285- 1300ش، مطبوعات از تنوع بیشتری برخوردار شد و نشریاتی به زبان‌های عربی، عبری و انگلیسی هم مجال انتشار پیدا کردند و بر تعداد نشریات ارامنه نیز افزوده شد<ref>برزین مسعود. تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 17.</ref>. از آغاز سده چهاردهم شمسی تا 1304 باز هم به دلیل تحولات سیاسی در کشور با افزایش تعداد روزنامه‌ها روبرو می‌شویم، اما در پی توقیف مطبوعات در میان 1304- 1320ش، از تنوع زبانی روزنامه‌ها هم کاسته شد و به 14 روزنامه به زبان ارمنی، 4 روزنامه به زبان فرانسه و یک روزنامه انگلیسی زبان محدود شد<ref>برزین مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران'''''. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 18ـ19.</ref>. از شهریور 1320 تا مرداد 1332 که یکی از پرشورترین ادوار مطبوعات ایران است به دلیل رویدادهایی که در آذربایجان و کردستان رخ داد، رونامه‌های جدیدی به زبان [[ترکی]] و [[کردی]] منتشر شدند. در این دوره، پانزده عنوان نشریه ارمنی، سیزده عنوان [[کردی]]، و دوازده عنوان هم به زبان ترکی منتشر شده‌اند<ref>برزین مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران'''''. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 21.</ref>. پس از کودتای 1332 تا پایان 1356، تعداد مطبوعات انگلیسی زبان افزایش یافت و به سی و هفت عنوان رسید. این در حالی است که از تعداد مطبوعات به زبان‌های ارمنی، عربی و کردی کاسته شد و به زبان ترکی هم نشریه‌ای منتشر نمی‌شد اما یک نشریه به زبان آلمانی به جمع مطبوعات غیر فارسی زبان افزوده شد<ref>برزین مسعود. '''''تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران'''''. 1370، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ص 22 و 23.</ref>. بیشتر این نشریات از سوی مؤسسات دولتی منتشر می‌شدند.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]
* [[تهران مصور|تهران]]


== '''مآخذ''' ==


== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
مسعود عرفانیان