مطبوعات غیر فارسی زبان

مطبوعات غیرفارسی زبان، چاپ روزنامه به زبان غیرفارسی در ایران پیشینه‌ای نسبتاً طولانی دارد. پانزده سال پس از انتشار روزنامه «کاغذ اخبار» میرزا  صالح که هنوز در هیچ نقطه‌ای از ایران روزنامه منتشر نمی‌شد، در 1266ق/ 1849م اولین نشریه غیرفارسی با نام «زاریرادی باهرا» که به فارسی (پرتو روشنایی، شعاع نور، شعاع روشنایی و...) ترجمه شده به زبان سریانی در شهر اورمیه برای کلدانی‌ها منتشر شد. زاریرادی باهرا در عین حال یکی از روزنامه‌هایی است ک سالیان طولانی چاپ آن از 1849، یعنی اواخر حکومت ناصرالدین شاه، تا 1918م / 1337ق که دوران پادشاهی احمدشاه قاجار، انتشار آن ادامه داشت. تاریخ انتشار این روزنامه در منابع به اختلاف نوشته شده و به غیر از 1849، دو سال 1850 و 1851 را هم برای شروع انتشار آن نوشته‌اند.

پاره‌ای منابع اولین نشریه غیرفارسی زبان را روزنامه فرانسوی زبان (پاتری[ patrie]) که به معنی وطن است و در 1885م چاپ شده نوشته‌اند که با توجه به 34 سال تقدم چاپ روزنامه «زاریرادی باهرا» بر (پاتری)، می‌توان نادرستی این سخن را دریافت.

روزنامه «اکودوپرس[Echa de perse]» که آن را به پژواک ایران و صدای ایران ترجمه کرده‌اند، زیر نظر محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه و با مدیریت محمدحسین فروغی و سردبیری، نخست بارون دونورمان و  سپس اغون مورل به زبان فرانسه در شهر تهران منتشر می‌گردید. تاریخ انتشار نخستین شماره این روزنامه 12 فروردین 1264/ 4 جمادی‌الثانی 1302 برابر با 21 مارس 1885 میلادی است.

نخستین شماره روزنامه «فارس» نیز که برخی به غلط آن را اولین نشریه شهرستانی دانسته‌اند به زبان عربی منتشر شده، اما از شماره دوم به بعد مطالب آن به زبان فارسی بوده است.

اما در این میان ارامنه هم در انتشار روزنامه به زبان ارمنی در ایران از سابقه‌ای بیش از یک سده برخوردار هستند. در 1893م/ 1271ش روزنامه شاویق (کوره‌راه) که نخستین روزنامه ارمنی زبان ارمنیان تهران شناخته شده منتشر شد و در مدت زمان بیش از یکصد سال حیات نشریات ارمنی، آنان متجاوز از هفتاد روزنامه و مجله منتشر کرده‌اند. ناگفته نماند که برخی از محققین تاریخ مطبوعات در این‌ که شاویق نخستین نشریه ارمنی در ایران است تردید دارند و نیز تاریخ انتشار نخستین شماره آن را 1312ق/ 1894م نوشته‌اند.

تعداد دیگری از نشریات ارمنی که در ایران چاپ شده‌اند عبارتند از: «آستق آرولیان[]» (= ستاره شرق) تهران 1275ش، «آراوُت[]» (= صبح) تبریز، 1288ش، «آرشالویس[]» (= سپیده) تهران 1291ش، «آلیک[]» (= موج) تهران از 1310ش تاکنون و.... در مدت بیش از یک سده فعالیت ارامنه در زمینه چاپ روزنامه و مجله در ایران، بیش از هفتاد عنوان روزنامه و مجله توسط آنان به چاپ رسیده. که انتشار برخی از آنان هنوز هم ادامه دارد.

سابقه چاپ روزنامه در آذربایجان به زبان ترکی به دوران مشروطیت باز می‌گردد. در 1326ق / 1908م روزنامه «ملا عمو» از سوی مخالفین مشروطه در شهر تبریز منتشر می‌شد و روزنامه «آنادیلی» هم به مدیری سیدحسین عدالت به زبان ترکی در 1287ش در تبریز منتشر گردید. پس از آن نیز در سال‌های آغازین دهه 1320ش سه روزنامه «آذر»، «اورمیه» و «غلبه» در زمستان 1324ش به ترتیب در زنجان، اورمیه و تبریز منتشر می‌شد. این تعداد بعدها افزایش یافته و به رقم 36 روزنامه به زبان ترکی رسیده است. به طور کلی در آذربایجان 4 روزنامه به زبان کَلدانی، 8 روزنامه به زبان کُردی، 15 روزنامه به زبان ارمنی و یک روزنامه هم به کردی و ترکی منتشر می‌شد. با اشغال ایران در سال‌های جنگ جهانی دوم و رواج زبان انگلیسی به جای زبان فرانسه در مدارس کشور، مطبوعات نیز در این زمینه متأثر از این موضوع شدند و به یک باره از تعداد مطبوعاتی که به زبان فرانسه منتشر می‌شد کاسته و در مقابل بر تعداد روزنامه‌های انگلیسی زبان افزوده گردید. از نشریاتی که به زبان انگلیسی و فرانسه به چاپ می‌رسیدند، می‌توان از: «دیسپاچ[Dispatch]» = (پیام) 1322، «تهران دیلی‌نیوز[ Tehran Daily news]» 1321، «ژورنال دو تهران[ Jaurnal de Tehran]» 1313 و «مساژه دو تهران = گزارشگر تهران[Messager de Tehran]» نام برد. از دو زبان روسی و لهستانی هم که به هر دو زبان روزنامه منتشر می‌شد باید یاد کرد. روزنامه‌های «نازپرزی ژاسیل= دوستان ما[11]» 1321ش، «؟[12]» 1321ش و «اسلووپولسکی = سخن لهستان[13]» 1321ش به این دو زبان منتشر می‌شده است.

به طور کلی چاپ روزنامه به زبان‌های غیرفارسی هم با رویدادهای سیاسی پیش آمده در کشور، مرتبط بوده و در ادوار مختلف فراز و نشیب‌ داشته است. در میان 85- 1215ش، هفت عنوان نشریه به زبان‌های ارمنی، آشوری، ترکی و فرانسه در ایران منتشر می‌شده است. در پانزده سال 1285- 1300ش، مطبوعات از تنوع بیشتری برخوردار شد و نشریاتی به زبان‌های عربی، عبری و انگلیسی هم مجال انتشار پیدا کردند و بر تعداد نشریات ارامنه نیز افزوده شد. از آغاز سده چهاردهم شمسی تا 1304 باز هم به دلیل تحولات سیاسی در کشور با افزایش تعداد روزنامه‌ها روبرو می‌شویم، اما در پی توقیف مطبوعات در میان 1304- 1320ش، از تنوع زبانی روزنامه‌ها هم کاسته شد و به 14 روزنامه به زبان ارمنی، 4 روزنامه به زبان فرانسه و یک روزنامه انگلیسی زبان محدود شد. از شهریور 1320 تا مرداد 1332 که یکی از پرشورترین ادوار مطبوعات ایران است به دلیل رویدادهایی که در آذربایجان و کردستان رخ داد، رونامه‌های جدیدی به زبان ترکی و کردی منتشر شدند. در این دوره، پانزده عنوان نشریه ارمنی، سیزده عنوان کردی، و دوازده عنوان هم به زبان ترکی منتشر شده‌اند. پس از کودتای 1332 تا پایان 1356، تعداد مطبوعات انگلیسی زبان افزایش یافت و به سی و هفت عنوان رسید. این در حالی است که از تعداد مطبوعات به زبان‌های ارمنی، عربی و کردی کاسته شد و به زبان ترکی هم نشریه‌ای منتشر نمی‌شد اما یک نشریه به زبان آلمانی به جمع مطبوعات غیر فارسی زبان افزوده شد. بیشتر این نشریات از سوی مؤسسات دولتی منتشر می‌شدند.

نیز نگاه کنید به

• ناصرالدین شاه
• تهران
• نهضت مشروطه
• ارمنی
• ترکی

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

مسعود عرفانیان