نمایش مبدأ برای مهدی قلیخان مخبر السلطنه

'''مهدي قليخان''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدايت سياسمتدار، مورخ، اديب و قاضي دورة قاجار و پهلوي.

وي در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد.<sup>1</sup> پس از كسب علوم رايج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلماني آموخت.<sup>2</sup> پس از بازگشت به تهران در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان كارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلماني در دارالفنون<sup>3</sup> و مترجم زبان آلماني دربار ناصرالدين شاه گرديد. در 1275ش به رياست پست تهران<sup>4</sup> و سپس به رياست گمركات و پستخانه آذربايجان منصوب شد.<sup>5</sup> وي در سال (1317ق 1899م) رياست مدرسه علميه تهران را بر عهده گرفت.<sup>6</sup> در سفر دوم مظفرالدين شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه<sup>7</sup> و در سفر اتابك به دور دنيا نيز وي را همراهي كرد.<sup>8</sup> در اين سفر به زيارت خانه خدا نائل و حاصل اين سفر را در سفرنامه‌اي به جا گذاشت.<sup>9</sup> هدايت پس از بازگشت از سفر به رياست مدرسه نظامي تهران منصوب<sup>10</sup> و در جريان مشروطيت نقش واسطه بين دربار و مشروطه‌خواهان را ايفا نمود. هدايت در گرفتن دست‌خط مشروطيت و تهيه و تنظيم قانون اساسي نقش مهمي داشت و جزء هيات تدوين قانون انتخابات مجلس<sup>11</sup> و رئيس هيات نظارت بر انتخابات بود<sup>12</sup> و در كابينه وزير افخم، وزير علوم بود. و تلاش براي استقراض از روسيه در ابتداي مجلس با مخالفت نمايندگان مواجه شد.<sup>13</sup> وي در كابينه‌هاي اتابك وزارت فرهنگ<sup>14</sup> و در كابينه ناصرالملك و نظام‌السلطنه وزارت عدليه را برعهده داشت و اقدامات فراواني براي اصلاح عدليه انجام داد.<sup>15</sup> مخبرالسلطنه در كابينة مشيرالدوله به سمت والي آذربايجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهي مورد حمايت مردم و آزاديخواهان آنجا بود. در جريان به توپ بستن مجلس با آگاهي از اين مسئله، موجبات دستيابي مشروطه خواهان به قورخانه دولتي (اسلحه) را فراهم كرد.<sup>16</sup> پس از عزل از حكومت آذربايجان و جانشيني عين‌الدوله، عازم اروپا شد. با پيروزي آزاديخواهان و استقرار مشروطه مجدداً والي آذربايجان شد. در اين دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگيري، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود.<sup>17</sup>

پس از ترور برادرش (صنيع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد<sup>18</sup> و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداري فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرايش آلمانها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد.<sup>19</sup> هدايت در كابينه‌هاي مستوفي‌الممالك<sup>20</sup> و عين‌الدوله به وزارت عدليه رسيد.<sup>21</sup> در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قيام شيخ محمد خياباني عليه قرارداد 1919م، در حاليكه هيچكس حاضر نبود عازم آذربايجان شود بواسطه درخواست مشيرالدوله و دوستي با شيخ محمد، عازم آنجا<sup>22</sup> شد و علاوه بر سركوبي قيام شيخ، قيام ماژورلاهوتي را نيز سركوب كرد.<sup>23</sup> در مجلس چهارم به نمايندگي تهران انتخاب ولي اعتبارنامه‌اش رد شد.<sup>24</sup> در كابينه‌هاي مستوفي‌الممالك (5- 1301ش) وزير فوائد عامه و تجارت<sup>25</sup> و درشوراي سلطنتي رضاخان جزو اعضاء آن بود. در اوايل 1306ش به عنوان رئيس ديوان عالي كشور و طي سالهاي 12- 1306ش به مقام نخست‌وزيري رضا شاه انتخاب شد.<sup>26</sup> هدايت در طول شش سال نخست‌وزيري مجري نظرات داور<sup>27</sup> نصرت‌الدوله فيروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود.<sup>28</sup> از جمله وقايع اين دوران لغو قرارداد دادرسي و تجديد امتياز نفت، تأسيس بانك ملي، قانون توحيد لباس، دستگيري و تبعيد مرحوم مدرس، بركناري و محاكمه تيمورتاش، اعزام اولين گروه محصلين، اخراج ميلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود.<sup>29</sup> در اواخر عمر با تصويب مجلس آخرين شغل ايشان را رياست ديوان عالي تميز اساس قرار داده و رتبه 11 قضايي به وي اعطا و ساليانه مبلغ 398 تومان برايش در نظر گرفتند.<sup>30</sup> وي علاوه بر فعاليت سياسي داراي چندين جلد كتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فوايد الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ايران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مكه، تخفه‌الافلاك، خاطرات و خطرات مي‌باشد.<sup>31</sup>‌ در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگي درگذشت.<sup>32</sup>  


'''''مآخذ:'''''

1-             مهدي قليخان مخبرالسلطنه هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشه‌اي از تاريخ شش پادشاه و گوشه‌اي از دوره زندگي من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.

2-             همان، ص 6.

3-             همان، ص 51.

4-             محمود طلوعي، '''''بازيگران عصر پهلوي از فروغي تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.

5-             هدايت، همان، صص 100- 97.

6-             همان، صص 110- 109.

7-             همان، ص 113.

8-             مهدي بامداد، '''''رجال ايران در قرن 12 و 13 و 14 هجري'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.

9-             مخبرالسلطنه هدايت، '''''سفرنامه مكه'''''، به كوشش محمددبير سياقي، تهران، تيراژ، 1368.

10-            هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 138.

11-            مهدي ملك‌زاده، '''''تاريخ انقلاب مشروطيت ايران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.

12-            ناظم‌الاسلام كرماني، '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''، تهران، اميركبير، 1384، ص 539.

13-            هاشم محيط مافي، '''''مقدمات مشروطيت'''''، به كوشش مجيد تفرشي، جواد جان‌فدا، بي‌جا، فردوسي، 1363، ص 215 و ملك‌زاده، همان، ص 403.

14-           احمد كسروي، '''''تاريخ مشروطه ايران'''''، تهران، اميركبير، 1383، صص 8- 255.

15-           كسروي، ص 523 و ملك‌زاده، ص 627.

16-            كسروي، صص 3- 682 و ملك‌زاده، ص 845.

17-            ملك‌زاده، همان، صص 16- 1315.

18-            هدايت، خاطرات و خطرات، ص 289.

19-           كمال‌زاده، '''''ديده و شنيده‌ها'''''، خاطرات ميرزا ابوالقاسم‌خان كمال‌زاده منشي سفارت آلمان در ايران، به كوشش مرتضي كامران، تهران، البرز، 1370، ص 219 و هدايت، همان، ص 262.

20-           رضاقلي‌خان نظام‌السلطنه مافي، '''''مكاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحاديه (نظام مافي) كتاب سوم، ويرايش مصطفي زماني‌نيا، نشر تاريخ ايران، 1379، ص 311.

21-            كمال‌زاده، ص 296.

22-           مسعود بهنود، '''''كشته‌گان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، 237.

23-            محمود طلوعي، '''''پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگي و روزگار پهلوي‌ها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.

24-            بامداد، ص 186.

25-            هدايت، همان، ص 274.

26-           هدايت، همان، ص 397.

27-           خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بي‌جا، علمي، 1371، ج 21، ص 36.

28-           هدايت، همان، صص 402- 401.

29-           طلوعي، '''''پدر و پسر'''''، ص 402.

30-           هدايت، همان، ص 402.

31-            مهدقلي خان مخبرالسلطنه هدايت، '''''گزارش ايران'''''، قاجاريه و مشروطيت، مقدمه از سعيد وزيري، به اهتمام علي صوتي، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.

32-           بامداد، ص 187.

    

علی موسیوند