مهدی قلیخان مخبر السلطنه

مهدی قلیخان، قابل بازیابی از https://www.ibna.ir/news/207100/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8-%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF

مهدی قلیخان (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی دوره قاجار و پهلوی.

وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد^[۱]. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلمانی آموخت^[۲]. پس از بازگشت به تهران در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلمانی در دارالفنون ^[۳] و مترجم زبان آلمانی دربار ناصرالدین شاه گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران ^[۴] و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد^[۵]. وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه تهران را بر عهده گرفت^[۶]. در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه ^[۷] و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد^[۸]. در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت^[۹]. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی تهران منصوب ^[۱۰] و در جریان مشروطیت نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس ^[۱۱] و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود ^[۱۲] و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از روسیه در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد^[۱۳].

وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ ^[۱۴] و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد^[۱۵]^[۱۶]. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وآزادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد^[۱۷]^[۱۸]. پس از عزل از حکومت آذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی آزادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود^[۱۹].

پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد ^[۲۰]و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد^[۲۱]^[۲۲]. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک ^[۲۳] و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید^[۲۴]. در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست مشیرالدوله و دوستی با شیخ محمد، عازم آنجا ^[۲۵]شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد^[۲۶].

در مجلس چهارم به نمایندگی تهران انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد^[۲۷]. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت ^[۲۸] و درشورای سلطنتی رضاخان جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری رضا شاه انتخاب شد^[۲۹]. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور ^[۳۰] نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود^[۳۱]. از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود^[۳۲]. در اواخر عمر با تصویب مجلس آخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند^[۳۳]. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ایران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مکه، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد^[۳۴]. ‌در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت^[۳۵].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.
↑ طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.
↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.
↑ مخبرالسلطنه هدایت، سفرنامه مکه، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.
↑ ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.
↑ هاشم محیط مافی، مقدمات مشروطیت، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.
↑ کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.
↑ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.
↑ کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.
↑ ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.
↑ کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.
↑ رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.
↑ کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.
↑ بهنود، مسعود. کشته‌گان بر سر قدرت، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.
↑ طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.
↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.
↑ خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.
↑ طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 402.
↑ مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.
↑ مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، گزارش ایران، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.
↑ بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی موسیوند

[1] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.

[2] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 6.

[3] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 51.

[4] طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.

[5] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 100- 97.

[6] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 110- 109.

[7] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 113.

[8] بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.

[9] مخبرالسلطنه هدایت، سفرنامه مکه، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.

[10] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 138.

[11] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.

[12] ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.

[13] هاشم محیط مافی، مقدمات مشروطیت، به کوشش مجید تفرشی، جواد جان‌فدا، بی‌جا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملک‌زاده، همان، ص 403.

[14] کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 8- 255.

[15] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص 523.

[16] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 627.

[17] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 845.

[18] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1383، ص682 -683.

[19] ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 16- 1315.

[20] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 289.

[21] کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219.

[22] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص. 262.

[23] رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه‍. ق، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانی‌نیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.

[24] کمال‌زاده، دیده و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم‌خان کمال‌زاده منشی سفارت آلمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 296.

[25] بهنود، مسعود. کشته‌گان بر سر قدرت، تهران، نشر علم، 1383، ص.237.

[26] طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.

[27] بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 186.

[28] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 274.

[29] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 397.

[30] خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بی‌جا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.

[31] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375،ص 402- 401.

[32] طلوعی، محمود. پدر و پسر، ناگفته‌ها از زندگی و روزگار پهلوی‌ها، تهران، علم، 1372، ص 402.

[33] مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، خاطرات و خطرات، توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات‌ زوار، 1375، ص 402.

[34] مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، گزارش ایران، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.

[35] بامداد، مهدی. رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 187.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]