سلسله پهلوی

پهلوی، آخرین سلسله پادشاهی ایران با دو پادشاه رضا و محمدرضا پهلوی (حک1304-1357ش).

رضاخان فرزند عباسقلی معروف به داداش‌بیگ از طایفه پالانی سوادکوه مازندران، در هشت ماهگی پدر خود را از دست داد (آذر ماه 1285ش).

در جوانی به خدمت نیروی قزاق درآمد و با طی مدارج نظامی میرپنجی، سرهنگی، و سرتیپی مقام مهمی یافت و به دلیل تسلط بر نوعی تیربار به رضا شصتی و رضا ماکسیم شهرت یافت و با حمایت انگلیس در رأس کودتای 4 اسفند 1299ش در روی کار آوردن کابینه سید ضیاءالدین طباطبایی (کابینه سیاه) نقش مهمی داشت. در شش کابینه با لقب سردار سپه، وزیر جنگ بود و در 16 آبان 1302 رئیس الوزراء (نخست‌وزیر) شد و طی این دوره به ناآرامی‌های داخلی ایران از جمله غائله عشایر جنوب، سران فارس، شیخ خزعل سیمتقو، فتنه تبریز، سرکشی سران مازندران، نهضت جنگل و قیام پسیان پایان داد و با برگزاری انتخابات دوره پنجم مجلس شواری ملی، شعار جمهوری‌خواهی را مطرح امّا به دلیل افزایش مخالفت‌ها، وی از سمت خود استعفا داد و راهی بومهن شد (18 فرودین 1303ش) در بازگشت مجدداً کابینه خود را تشکیل و با حذف رقبای سیاسی زمینه خلع قاجار و انتقال سلطنت را فراهم کرد (9 آبان 1304ش). مصدق، مدرس و محدودی از نمایندگان با تغییر اصولی از قانون اساسی مخالفت کردند که نتیجه‌ای در بر نداشت و سردار سپه در 26 آذر 1304ش به تخت سلطنت جلوس و در 15 اردیبهشت 1305ش رسماً تاج‌گذاری کرد. از آنجا که رضاشاه پشتوانه خانوادگی و ایلی نداشت با برگزیدن لقب پهلوی خود را از طریق اسپهبدان شمال به شاهان ایران باستان منتسب کرد.

در 16 سال سلطنت وی هفت کابینه روی کار آمدند که فروغی به عنوان رئیس کابینه انتقالی نقش مهمی در واگذاری قدرت به رضاشاه و سپس محمدرضا شاه داشت. تدین، داور، تیمورتاش، پزشک احمدی و دشتی، از چهره‌های شاخص دوره دیکتاتوری رضاشاه، به او خدمت فراوان کردند. رضاشاه با اقتدار تمام مخالفان سیاسی را از صحنه خارج و احزاب و گروه‌های سیاسی را سرکوب کرد. چنان‌که گروه موسوم به 53 نفر به رهبری تقی ارّانی با مشی مارکسیستی به زندان افتادند. یکی از اقدامات سیاسی رضاشاه امضای قرارداد 1933م است که واکنش‌های مختلفی را پدید آورد.  

جنگ جهانی دوّم نیز تأثیر خود را در ایران به جا گذاشت و به رغم اعلام بی‌طرفی دولت محمود جم نیروهای متفق در سوم شهریور 1320ش ایران را اشغال و سرانجام دولت منصورالملک، آخرین کابینه عصر رضاشاه سقوط کرد و محمدعلی فروغی یک‌بار دیگر مأمور تشکیل کابینه انتقالی شد. رضا شاه از سلطنت استعفا داد و به جزیره موریس و سپس ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی تبعید شد که در آن‌جا درگذشت و (4 مرداد 1323ش) و جنازه او به مصر و سپس ایران منتقل شد و در حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپرده شد 1329ش). به دنبال توافق متفقین دور دوّم سلطنت پهلوی با پادشاهی محمدرضا شاه آغاز شد که شامل دو مرحله است: مرحله نخست از شهریور 1320ش تا کودتای 28 مرداد 1332ش، دوره ضعف و ناتوانی شاه و مرحله دوّم از 1332 تا 1357 که دوره اقتدار نسبی و انجام برنامه اصلاحات ارضی و طرح سیاست به سوی تمدن بزرگ است که البته در این دوره نیز شاه با بحران‌های جدی مواجه بود. در دوره اول انتخابات مجلس سیزدهم در زمان رضاشاه برگزار شده بود. مهم‌ترین معضل سیاسی این دوره، حضور نیروهای متفق در ایران و بحران آذربایجان بود که سرانجام قوام طی توافق با متفقین به ویژه شوروی به این مسأله پایان داد.

به دلیل فضای نسبتاً باز سیاسی انتخابات مجلس چهاردهم برگزار شد که دکتر مصدّق شاخص‌ترین چهره منتخب این دوره است. اموال مصادره شده توسط رضاشاه به دولت باز گردانده شد. زندانیان سیاسی آزاد شدند، احزاب و گروه‌های سیاسی فعالیت خود را از سرگرفتند. مطبوعات اجازه فعالیت یافتند. ناتوانی دولت‌ها در حل مسائل داخلی و خارجی به ویژه مسأله نفت باعث سقوط کابینه‌ها شد. نوزده کابینه تا کودتای 28 مرداد روی کار آمدند. مجلس چهاردهم و دولت مصدق به دلیل اهتمام به سیاست موازنه منفی شهرت فراوان یافتند. کناره‌گیری مصدق و روی کار آمدن دولت قوام منجر به قیام 30 تیر 1331ش شد که آیت‌الله کاشانی نقش مهمی در شکل‌گیری آن به عهده داشت و منجر به بازگشت مجدد مصدق شد وی به خلع ید از شرکت‌های نفتی انگلیس پرداخت و سیاست اقتصاد بدون نفت را دنبال کرد، و در زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی اصلاحات چشمگیری پدید آورد. با سقوط دولت مصدق در اثر کودتای 28 مرداد 1332ش و روی کار آمدن کابینه کودتای زاهدی دور دوم سلطنت محمدرضا شاه آغاز شد. طی سال‌های دهه سی شمسی جو خفقان ایجاد، احزاب سرکوب و عناصر ملی و مذهبی به زندان افتادند. با روی کار آمدن دولت شریف امامی و امینی طی سال‌های پایانی این دهه (1339 و 1340ش) مجدداً فضای باز سیاسی پدید آمد و احزابی با مشی ملی- مذهبی و چپ (مارکسیسم) مجدداً فعالیت خود را از سر گرفتند و توده از ویژگی‌های یک حزب به مفهوم سیاسی برخوردار گشت.

بسط دیکتاتوری محمدرضا شاه که با بهره‌گیری از نیروی ساواک صورت گرفت منجر به اتخاذ مشی مسلحانه از سوی برخی مخالفان شد. فدائیان اسلام، جمعیت مؤتلفه اسلامی و سازمان مجاهدین خلق مهم‌ترین گروه‌های معتقد به روش خشونت‌آمیز (قهرآمیز) بودند. رزم‌آرا، هژیر، علا، منصور و شخص شاه مهم‌ترین شخصیت‌های مملکتی بودند که مورد سوء قصد قرار گرفتند. تحولات سیاسی آمریکا و طرح دکترین‌های آیزنهاور ، کارتر، نیکسون و کیسنجر بر ساختار سیاسی ایران تأثیر نهاد. شاه طی دهه چهل شمسی انقلاب سفید شاه و ملت را مطرح و کتاب‌های مأموریت برای وطنم و سپس پاسخ به تاریخ را در راستای تبیین نظریه به سوی تمدن بزرگ نوشت. آیت‌الله خمینی^* از 1342ش رهبری نهضت مردمی را به دست گرفت که به دلیل اعتراض به کاپیتولاسیون و مخالفت با شاه به عراق، ترکیه و سپس فرانسه تبعید شد. با افزایش قیمت نفت در سال‌های نخست دهه 50 شمسی شاه فرصت یافت تا طرح‌های عمرانی را دنبال و با خرید تسلیحات نظامی نوین با عنوان ژاندارم منطقه قد علم کند. چنان‌که به سرکوبی شورش ظفار در عمان که مشی مارکسیسم داشتند کمک کرد. طی دوره 25 ساله پس از کودتا، پانزده کابینه روی کار آمدند و تنها هویدا توانست برای 4 بار متوالی و به مدت سیزده سال در پست خود باقی بماند.

طی دوره نخست‌وزیری او بحرین از ایران جدا شد (1349ش) امّا جزایر سه‌گانه (ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک) در اختیار ایران باقی‌ماند (1350ش). رضاشاه را نخستین نماینده استعمار نو در ایران می‌دانند.

طی دوره او روابط با انگلیس و سپس آلمان تقویت شد. با اخراج او از ایران دولت آمریکا بیشترین  نقش را در روابط خارجی ایران عهده‌دار بود. امّا کودتای 28 مرداد نشان داد که انگلیس و شوروی همچنان به نقش سنتی خود در ایران ادامه می‌دهند. رضاشاه مأمور نوسازی ایران بود. ایجاد ارتش نوین، مدارس جدید، دانشگاه، لباس متحدالشکل، رفع حجاب از زنان، تدوین نظام حقوق بین‌المللی ایران، احداث راه‌آهن، اصلاحات قضایی، تأسیس بانک‌های جدید، اداره ثبت احوال و اسناد، تبدیل ماه‌های عربی و ترکی به فارسی و احداث چندین کارخانه و غیره از جمله اقدامات او به شمار می‌آید که برخی از آن‌ها با مخالفت جامعه مذهبی ایران مواجه شد. از این رو از آن با عنوان فرهنگ ستیزی در عصر رضاشاه یاد شده است. طی دوره پهلوی دوّم نیز حرکت اصلاحی و نوسازی ایران با عنوان انقلاب سفید (انقلاب شاه و ملت) انجام شد و قانون اصلاحات ارضی، ملی کردن جنگل‌ها، اصلاح قانون انتخابات، ایجاد سپاه دانش، بهداشت و ترویج آبادانی، خانه‌های انصاف، تسهیلات رایگان و بیمه همگانی و غیره مطرح گردید. جشن‌های 2500 ساله مهم‌ترین اقدام شاه برای موفق جلوه دادن حرکت اصلاحیش به شمار می‌آید. سرانجام با فرار شاه از ایران در 26 دی ماه 1357ش و ناتوانی دولت بختیار سلطنت پهلوی سرنگون گردید  در 22 بهمن نظام جدید جمهوریت با گرایش‌های اسلامی قدرت را در دست گرفت.

نیز نگاه کنید به

• رضا شاه پهلوی
• محمدرضا شاه پهلوی
• انقلاب سفید
• محمد مصدق
• کودتای 28 مرداد 1332
• انقلاب سفید

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامرضا زعیمی