کودتای 28 مرداد 1332
کودتای 28 مرداد 1332ش، کودتای طراحی شده انگلستان و ایالات متحده برای سرنگونی حکومت ملی دکتر محمد مصدق*، نخستوزیر وقت.
در پی شکلگیری جبهه ملی* در اول آبان 1328ش، ملی کردن صنعت نفت ایران، هدف اصلی مبارزات قرار گرفت. برای دستیابی به این هدف جبهه ملی و نیروهای ملیگرا تحت رهبری مصدق و نیروهای مذهبی تحت رهبری سید ابوالقاسم کاشانی* به همکاری با یکدیگر پرداختند. با ترور رزمآرا* در 20 اسفند 1329ش توسط فدائیان اسلام*، مهمترین عامل عدم تحقق ملی شدن صنعت نفت، از میان برداشته شد و متعاقب آن در 29 اسفند 1329ش لایحه ملی شدن صنعت نفت به تصویب مجلس شورای ملی* و سنا* رسید. این امر کوتاه شدن ایادی بیگانگان مخصوصاً انگلستان را که بیشترین بهره را از نفت ایران میبرد، به همراه داشت.
در اردیبهشت 1330ش، محمد مصدق به نخستوزیری رسید و تشکیل دولت داد. برنامه او اجرای کامل طرح ملی شدن صنعت نفت بود که کشمکشهای بسیاری را با قدرتهای خارجی در پی داشت. استواری پایه حکومت و محبوبیت روزافزون مصدق و دولتش سبب شد تا دو کشور امریکا و انگلستان به عنوان بیشترین ضرر دیدگان از اوضاع حاکم بر ایران، به منظور ساقط کردن حکومت مصدق با یکدیگر به توافق برسند و برنامهای مشخص برای این منظور طرح کنند[۱][۲][۳][۴].
این امر با روی کار آمدن چرچیل در انگلستان و آیزنهاور در امریکا تحقق یافت. در تیر 1332ش فرمان آغاز عملیات کودتایی بر ضد حکومت مصدق، که قبلاً طراحی و زمینهچینی شده بود، توسط برادران دالس[ Allen Dulles and John Foster Dulles ] (رئیس سیا و وزیر خارجه امریکا) داده شد[۵][۶][۷][۸]. این عملیات از مدتی قبل با ایجاد ناامنی و بیثباتی در ایران و قتل افرادی همچون محمود افشار طوس رئیس شهربانی دولت مصدق، آغاز شده بود. کرومیت روزولت[Kermit Roosevelt] (مسئول اجرای کودتا در ایران) به ایران وارد شد و محمدرضا شاه را از حمایتهای امریکا و انگلیس مطمئن ساخت و با سرلشگر فضلالله زاهدی* به عنوان عامل عملیاتی کودتا دیدار و مذاکره کرد[۹][۱۰]. متعاقب آن هم بر اساس هماهنگیهای انجام شده، شاه در 22 مرداد فرمان نخستوزیری زاهدی را صادر و فرمان عزل مصدق را به زاهدی داد و خودش به کلاردشت پناه برد[۱۱]. در این زمان مصدق مجلس را به عنوان مرکز اصلی مخالفان، طی یک همهپرسی، منحل ساخته بود و از شاه فرمان انتخابات مجلس دوره هیجدهم را میخواست[۱۲].
در روز 24 مرداد عملیات کودتا به فرماندهی سرهنگ نعمتالله نصیری آغاز شد، اما پس از دستگیری فاطمی* و چند تن از یاران مصدق، به هنگام حمله به خانه مصدق و انجام مرحله پایانی عملیات، نصیری دستگیر شد و کودتا شکست خورد. با انتشار خبر شکست کودتا در صبح 25 مرداد، شاه و همسرش (ثریا) ایران را به مقصد عراق و سپس رُم ترک کردند[۱۳].
خبر فرار شاه در سراسر کشور منتشر شد و مردم به شادمانی پرداختند و به دنبال آن اوضاع مملکت در نبود شاه و با حضور تظاهرات تودهایها در سطح شهر و شعارها و اقداماتشان و نقشههای کودتاگران، بحرانی شد. از سوی دیگر کودتاگران با بازگشت هندرسن[Loy Henderson] سفیر امریکا به ایران، برنامه خود را پیگیری کردند و آشوبهایی چند در شهر ترتیب دادند[۱۴][۱۵].
این امر از صبح روز 28 مرداد پی گرفته شد و با حضور سرکردگان گروهی اوباش و اراذل همچون شعبان جعفری*، معروف به شعبان بی مخ شدت گرفت[۱۶][۱۷]. سرانجام در پی حضور تانکهای هواخواه شاه و کودتاگران در سطح شهر و اشغال رادیو، دولت مصدق سقوط کرد و نخستوزیری زاهدی اعلام شد. به دنبال آن مصدق، فاطمی و دیگر اعضای کابینه بازداشت شدند. بدین ترتیب کودتای 28 مرداد رقم خورد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ گازیوروسکی، مارک. کودتای 28 مرداد 1332. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، ص 15، 16-21.
- ↑ وودهاوس، سی. ام. اسرار کودتای 28 مرداد ـ شرح عملیات چکمه (آجاکس). ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 60-73.
- ↑ زعیم، کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378، ص 257-261.
- ↑ عملیات آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 مرداد، ترجمه ابوالقاسم راهچمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 232-236.
- ↑ زعیم،کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 266.
- ↑ روزولت، کرومیت. کودتا در کودتا. ترجمه علی اسلامی، تهران: جاما، 1359، ص 6-24.
- ↑ عملیات آژاکس. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 46-59؛ وودهاوس، سی. ام. همان. ص 67 و 68.
- ↑ گازیوروسکی، مارک. کودتای 28 مرداد 1332. ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367. ص 29.
- ↑ زعیم، کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378 . ص 275-277.
- ↑ عملیات آژاکس، بررسی اسناد CIA درباره کودتای 28 مرداد، ترجمه ابوالقاسم راهچمنی، تهران: ابرار معاصر تهران، 1380، ص 22 و 23.
- ↑ زعیم. کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 275-279.
- ↑ زعیم، کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378 . ص 271-275.
- ↑ زعیم، کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 279-286.
- ↑ زعیم، کورش. جبهه ملی از پیدایش تا کودتای 28 مرداد. تهران ـ تویسرکان: ایرانمهر ـ تاخ، 1378. ص 286-300.
- ↑ عملیات آژاکس.ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364 ، ص 26-32.
- ↑ عملیات آژاکس. ترجمه نظام دربندی، تهران: راهنما، 1364، ص 191-196.
- ↑ مکی، حسین. کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن. تهران: علمی، 1378، ص 266-276.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
جعفر گلشن