امیرعباس هویدا
هویدا، امیرعباس، (1334ق / 1916م-1358ش)، رجل سیاسی و نخستوزیر.
در تهران به دنیا آمد[۱]. فرزند حبیبالله هویدا (عینالملک)، دیپلمات عالیرتبه وزارت امور خارجه بود[۲][۳]. سالهای کودکی و نوجوانی را به دلیل مأموریتهای پدر در دمشق و بیروت گذراند. تحصیلات ابتدایی را در مدرسه فرانسوی دمشق آغاز کرد و تحصیلات متوسطه را در مدرسه فرانسوی بیروت به پایان رساند[۴].
در سال 1317ش که برای ادامه تحصیل عازم اروپا شد، به زبانهای فرانسه و عربی تسلط داشت. از دانشگاه آزاد بروکسل در بلژیک لیسانس علوم سیاسی گرفت[۵] و در 1321ش، پس از 20 سال به ایران بازگشت. برای خدمت سربازی به دانشکده افسری رفت و در 1322ش به استخدام وزارت امور خارجه درآمد. پس از پایان دوران خدمت، به عنوان دبیر اول سفارت ایران به پاریس رفت و پس از مدتی برای خدمت در دفتر تازه تأسیس کنسولی ایران در اشتوتگارت به آلمان انتقال یافت[۶][۷].
دوستیاش با حسنعلی منصور* در آنجا شکل گرفت و ادامه یافت. در 1329ش به ایران بازگشت و چندی به عنوان معاون دایره روابط عمومی وزارت خارجه مشغول به کار شد، اما دو سال بعد و همزمان با اوجگیری نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، شغلی در کمیسیون پناهندگان سازمان ملل به دست آورد و به ژنو رفت[۸][۹].
در 1335ش به خدمت وزارت خارجه بازگشت و مدتی دبیر اول سفارت ایران در آنکارا بود؛ سپس توسط عبدالله انتظام، رئیس وقت شرکت ملی نفت ایران، به عنوان مشاور مخصوص به آنجا انتقال یافت. در شرکت نفت نشریه روشنفکری کاوش را منتشر کرد[۱۰][۱۱]. در سالهای پایانی دهه سی و آغازین دهه چهل خورشیدی به همراه حسنعلی منصور گروه کوچکی از همفکران به نام کانون مترقی و سپس «حزب ایران نوین»* را تشکیل دادند و او قائم مقام دبیر کل حزب شد[۱۲]. با انتصاب منصور به نخستوزیری در اواخر 1342ش، وزیر دارایی کابینه او شد. پس از ترور و مرگ منصور به شکلی غیرمنتظره به نخستوزیری رسید[۱۳].
با وجود اینکه تصور میشد دوران صدارتش کوتاه خواهد بود،[۱۴] عملاً طولانیترین دوره زمامداری را (12 سال و 6 ماه و 12 روز) در میان نخستوزیران دوران سلطنت مشروطه ایران داشت تا در مرداد 1356ش به خواست شاه کنارهگیری کرد[۱۵][۱۶] و متصدی وزارت دربار شد. با شعلهور شدن آتش انقلاب اسلامی* ایران از این سمت نیز کنار رفت. در اواسط آبان 1357ش در دولت نظامی ازهاری و به سودای فرونشاندن خشم مردم بازداشت و زندانی شد[۱۷][۱۸]. پس از پیروزی انقلاب در دادگاهی به ریاست صادق خلخالی، رئیس دادگاه انقلاب محاکمه و در پایان جلسه دوم دادگاه، به اتهام فساد فیالارض به اعدام محکوم شد[۱۹]. حکم اعدامش دقایقی پس از پایان جلسه دادگاه، عصر روز 18 فروردین 1358ش اجرا شد[۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ میلانی، عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1، ص 45.
- ↑ میلانی. عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1 . ص 46.
- ↑ خلخالی، صادق. خاطرات آیتالله خلخالی. تهران: سایه، 1379، چ 1، ص 376.
- ↑ میلانی. عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1 . ص 56-62.
- ↑ طلوعی، محمود. بازیگران عصر پهلوی؛ از فروغی تا فردوست. تهران: علم، 1374، چ 3، ج 2، ص 505-506.
- ↑ میلانی. عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1 . ص 136.
- ↑ صدر، جواد. نگاهی از درون؛ خاطرات سیاسی دکتر جواد صدر. به کوشش مرتضی رسولیپور. تهران: علم، 1381، ص 385-386.
- ↑ طلوعی. محمود. بازیگران عصر پهلوی؛ از فروغی تا فردوست. تهران: علم، 1374، چ 3، ج 2. ص 508.
- ↑ میلانی. عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1. ص 146-147.
- ↑ طلوعی. محمود. بازیگران عصر پهلوی؛ از فروغی تا فردوست. تهران: علم، 1374، چ 3، ج 2. ص 509.
- ↑ میلانی. عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1. ص 155-156.
- ↑ آبادیان، حسین. دو دهه واپسین حکومت پهلوی. تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، 1383، ص 268 به بعد.
- ↑ عاقلی، باقر. روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب. تهران: گفتار، 1379، ج 2، ص 183.
- ↑ خاطرات دکتر علینقی عالیخانی. تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران. تهران: آبی، 1382، چ 2، ص 218.
- ↑ میلانی. عباس. معمای هویدا. تهران: آتیه و اختران، 1380، چ 1. ص 378.
- ↑ عاقلی. باقر. روزشمار تاریخ ایران؛ از مشروطه تا انقلاب. تهران: گفتار، 1379، ج 2. ص 323.
- ↑ پهلوی، محمدرضا. پاسخ به تاریخ. ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: 1371، ص 350.
- ↑ خاطرات عبدالمجید مجیدی؛ وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه 1351-1356. تهران: گام نو، 1382، ص 180-182.
- ↑ خلخالی. صادق. خاطرات آیتالله خلخالی. تهران: سایه، 1379، چ 1. ص 385.
- ↑ خلخالی. صادق. خاطرات آیتالله خلخالی. تهران: سایه، 1379، چ 1. ص 387.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
امید پارسانژاد