نمایش مبدأ برای مقامه نویسی


مقامه‌نویسی، یكی از گونه‌های نثر ادبی برای به نمایش گذاشتن مهارت لغوی نویسنده در قالب داستان‌های كوتاه و سرگرم‌كننده طنزآمیز. 

مقامه را كاری لغوی به شمار آورده‌اند كه بیش از داستان، در میان نوشته‌های لغوی جای دارد<ref>طه، ندا. '''''ادبیات تطبیقی'''''. ترجمه زهرا خسروی، ‌تهران: فرزان، ‌1380، ‌ص 135.</ref>. مقامه در لغت به معانی مختلف از جمله مجلس، ‌مجمع، موعظه، ‌حدیث و حكایت آمده است.<sup>2</sup> از لحاظ ادبی، مقامات به معنی روایات و افسانه‌هایی است كه آنها را گرد آوردند و با عباراتی مسجّع و مقفّی و آهنگ‌دار همراه با شعر و امثال و صنایع لفظی برای جمعی بخوانند یا بنویسد و دیگران هم آن‌ها را در انجمن‌ها و مجالس خاص بخوانند و از آهنگ كلمات و اسجاع آن كه به سجع طیر و تَغرید كبوتران و قُمریان شبیه است، ‌لذّت و نشاط یابند.<sup>3</sup> این داستان‌ها دو شخصیت ممتاز دارند كه یكی قهرمان اصلی و دیگری راوی است. این فنّ در سده 4 ق در نثر عربی به كمال رسید.<sup>4</sup> 

برخی بدیع‌الزمان همدانی (د 398ق / 1008م) را مبتكر فنّ مقامه‌نویسی به [[عربی]] دانسته‌اند، حال آنكه نخستین كسی كه داستان‌های كوتاه و فكاهی و آراسته به صنایع لفظی را نوشته، ابن دُرَید (د 321ق / 933م) بوده است. منشاء این اشتباه آن است كه وی قصّه‌های خود را در این فنّ احادیث نامید، در حالی كه بدیع‌الزمان همدانی اصطلاح مقامات را برای حكایات خود برگزید. پس از ابن دُرَید، ‌شاگرد او، ابنِ فارِس (د 395ق / 1005م) به این فنّ پرداخت. سپس بدیع‌الزمان روش استاد خود، ابن فارس را كامل كرد.<sup>5</sup> شمار مقامات [[فروزانفر، بدیع الزمان|بدیع‌الزمان]] را 400 گفته‌اند، اما اینك جز 50 مقامه از وی در دست نیست. مقامات بدیع‌الزمان كه به مقامات بدیعی مشهورند، در كتابی به نام ''مقامات همدانی'' جمع و چاپ شده‌اند. قهرمان داستان این مقامات، ابوالفتح اسكندری و راوی آن عیسی بن هشام نام دارند كه هر دو زاییده خیال مؤلف هستند. پس از بدیع‌الزمان، ‌از آغاز سده 5 تا میانه سده 14 ق حدود 80 نویسنده به عربی و زبان‌های دیگر ـ جز فارسی ـ مقامه نوشته‌اند. <sup>6</sup> 

بزرگ‌ترین مقامه‌نویس پس از بدیع‌الزمان همدانی، ابومحمد قاسم بن علی الحریری (د 516ق / 1122م) صاحب مقامات حریری است. او فوت و فنّ كار بدیع‌الزمان را دریافت و اقتباس كرد و از جهاتی نیز مقامه را تكامل بخشید.<sup>7</sup> حریری كتابش را در 485ق آغاز كرد و در 504ق / 1110م آن را به پایان رسانید. از كثرت شروحی كه بر آن نوشته‌اند، می‌توان به ارزش و اهمیت آن پی برد.<sup>8</sup> راوی داستان او حارث بن همام و قهرمان اصلی داستان، ‌ابوزید سروجی نام دارند. نثر حریری در مقامات او از دشوارترین نمونه‌های نثر مصنوع به شمار می‌رود، حال آنكه سبك بدیع‌الزمان همدانی عاری از تكلّف است.<sup>9</sup> 

مقامه‌نویسی به نثر فارسی در پی و به ‌تقلید از مقامه‌نویسی عربی در ادبیات فارسی تداول یافت. در سده 6ق قاضی حمیدالدین بلخی مشهور به حمیدی (د 559ق / 1164م) ''مقامات حمیدی'' (ح 551 یا 552ق / 1156 یا 1157م) را به فارسی در 24 مقامه و به تقلید از ''مقامات همدانی'' و ''مقامات حریری'' به نگارش درآورد.<sup>10</sup> این مقامات را می‌توان هم از لحاظ شیوه نگارش كتاب و هم از لحاظ تقلید محتوا و مضامین از مقامه‌نویسی عربی و مقامات بدیع‌الزمان همدانی و حریری، ‌تقلید مضاعف نامید.<sup>11</sup> پس از آن باید از ''مقامات امیری'' تألیف ادیب‌الممالك فراهانی یاد كرد كه یگانه نسخه خطی آن در كتابخانه‌ ادوارد براون[1] نگهداری می‌شود. برخی از محققان، ‌''گلستان'' سعدی، ''بهارستان'' جامی، ''روضه خُلد'' مجد خوافی، ''تاریخ نگارستان'' قاضی احمد غفّاری، ‌''پریشان'' یا ''مقامات'' قاآنی و نمونه‌ای از نوشته‌های عبدالرزاق بیگ دنبلی و فاضل خان گروسی را نمونه‌هایی از مقامه‌نویسی در فارسی دانسته‌اند.<sup>12</sup>   

'''مآخذ:'''

1.     طه، ندا. '''''ادبیات تطبیقی'''''. ترجمه زهرا خسروی، ‌تهران: فرزان، ‌1380، ‌ص 135.

2.     رزمجو، حسین. '''''انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی'''''. مشهد: ‌آستان قدس رضوی، ‌چ 1، 1370، ص 189.

3.     بهار (ملك‌الشعرا)، ‌محمدتقی. '''''سبك شناسی'''''. تهران: كتاب‌های پرستو، چ 4، 1356، ‌ج 2، ص 325.

4.     '''''فرهنگنامه ادبی فارسی'''''؛ دانشنامه ادب فارسی 2. به كوشش حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 1376، ص 1261.

5.     ابراهیمی حریری، فارس. '''''مقامه‌نویسی در ادبیات فارسی'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1346، ص 22، 23، 24.

6.     '''''فرهنگنامه ادبی فارسی'''''؛ همان، ص 1262.

7.     ذكاوتی قراگزلو، ‌علی رضا. '''''بدیع‌الزمان همدانی و مقامات‌نویسی'''''. تهران: انتشارات اطلاعات، چ 1، 1364، ‌ص 55 و 56.

8.     رادفر، ابوالقاسم و افتخارجوادی، ‌علاءالدین. '''''فرهنگ مقامات حریری'''''. تهران: پازینه، 1382، ص ح (مقدمه).

9.     ابراهیمی حریری. '''''همان'''''. ص 32 و 33.

10.  رستگار فسایی، ‌منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، چ 1، 1380، ص 453.

11.  محمودی بلخی (حمیدی)، ‌حمیدالدین ابوبكر. '''''مقامات حمیدی'''''. به كوشش رضا انزابی نژاد، ‌تهران: مركز نشر دانشگاهی، چ 1، 1365، ص 10.

12.  '''''فرهنگنامه ادبی فارسی'''''. همان، ص 1263.
----[1]. E. Browne 

ابوالقاسم رادفر