مقامه نویسی
مقامهنویسی، یکی از گونههای نثر ادبی برای به نمایش گذاشتن مهارت لغوی نویسنده در قالب داستانهای کوتاه و سرگرمکننده طنزآمیز.
مقامه را کاری لغوی به شمار آوردهاند که بیش از داستان، در میان نوشتههای لغوی جای دارد[۱]. مقامه در لغت به معانی مختلف از جمله مجلس، مجمع، موعظه، حدیث و حکایت آمده است[۲]. از لحاظ ادبی، مقامات به معنی روایات و افسانههایی است که آنها را گرد آوردند و با عباراتی مسجّع و مقفّی و آهنگدار همراه با شعر و امثال و صنایع لفظی برای جمعی بخوانند یا بنویسد و دیگران هم آنها را در انجمنها و مجالس خاص بخوانند و از آهنگ کلمات و اسجاع آن که به سجع طیر و تَغرید کبوتران و قُمریان شبیه است، لذّت و نشاط یابند[۳]. این داستانها دو شخصیت ممتاز دارند که یکی قهرمان اصلی و دیگری راوی است. این فنّ در سده 4 ق در نثر عربی به کمال رسید[۴].
برخی بدیعالزمان همدانی (د 398ق / 1008م) را مبتکر فنّ مقامهنویسی به عربی دانستهاند، حال آنکه نخستین کسی که داستانهای کوتاه و فکاهی و آراسته به صنایع لفظی را نوشته، ابن دُرَید (د 321ق / 933م) بوده است. منشاء این اشتباه آن است که وی قصّههای خود را در این فنّ احادیث نامید، در حالی که بدیعالزمان همدانی اصطلاح مقامات را برای حکایات خود برگزید. پس از ابن دُرَید، شاگرد او، ابنِ فارِس (د 395ق / 1005م) به این فنّ پرداخت. سپس بدیعالزمان روش استاد خود، ابن فارس را کامل کرد[۵]. شمار مقامات بدیعالزمان را 400 گفتهاند، اما اینک جز 50 مقامه از وی در دست نیست. مقامات بدیعالزمان که به مقامات بدیعی مشهورند، در کتابی به نام مقامات همدانی جمع و چاپ شدهاند. قهرمان داستان این مقامات، ابوالفتح اسکندری و راوی آن عیسی بن هشام نام دارند که هر دو زاییده خیال مؤلف هستند. پس از بدیعالزمان، از آغاز سده 5 تا میانه سده 14 ق حدود 80 نویسنده به عربی و زبانهای دیگر ـ جز فارسی ـ مقامه نوشتهاند[۶].
بزرگترین مقامهنویس پس از بدیعالزمان همدانی، ابومحمد قاسم بن علی الحریری (د 516ق / 1122م) صاحب مقامات حریری است. او فوت و فنّ کار بدیعالزمان را دریافت و اقتباس کرد و از جهاتی نیز مقامه را تکامل بخشید[۷]. حریری کتابش را در 485ق آغاز کرد و در 504ق / 1110م آن را به پایان رسانید. از کثرت شروحی که بر آن نوشتهاند، میتوان به ارزش و اهمیت آن پی برد[۸]. راوی داستان او حارث بن همام و قهرمان اصلی داستان، ابوزید سروجی نام دارند. نثر حریری در مقامات او از دشوارترین نمونههای نثر مصنوع به شمار میرود، حال آنکه سبک بدیعالزمان همدانی عاری از تکلّف است[۹].
مقامهنویسی به نثر فارسی در پی و به تقلید از مقامهنویسی عربی در ادبیات فارسی تداول یافت. در سده 6ق قاضی حمیدالدین بلخی مشهور به حمیدی (د 559ق / 1164م) مقامات حمیدی (ح 551 یا 552ق / 1156 یا 1157م) را به فارسی در 24 مقامه و به تقلید از مقامات همدانی و مقامات حریری به نگارش درآورد[۱۰]. این مقامات را میتوان هم از لحاظ شیوه نگارش کتاب و هم از لحاظ تقلید محتوا و مضامین از مقامهنویسی عربی و مقامات بدیعالزمان همدانی و حریری، تقلید مضاعف نامید[۱۱]. پس از آن باید از مقامات امیری تألیف ادیبالممالک فراهانی یاد کرد که یگانه نسخه خطی آن در کتابخانه ادوارد براون[E. Browne] نگهداری میشود. برخی از محققان، گلستان سعدی، بهارستان جامی، روضه خُلد مجد خوافی، تاریخ نگارستان قاضی احمد غفّاری، پریشان یا مقامات قاآنی و نمونهای از نوشتههای عبدالرزاق بیگ دنبلی و فاضل خان گروسی را نمونههایی از مقامهنویسی در فارسی دانستهاند[۱۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ طه، ندا. ادبیات تطبیقی. ترجمه زهرا خسروی، تهران: فرزان، 1380، ص 135.
- ↑ رزمجو، حسین. انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 189.
- ↑ بهار (ملکالشعرا)، محمدتقی. سبک شناسی. تهران: کتابهای پرستو، 1356، ج 2، ص 325.
- ↑ فرهنگنامه ادبی فارسی،دانشنامه ادب فارسی 2. به کوشش حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 1376، ج.2، ص 1261.
- ↑ ابراهیمی حریری، فارس. مقامهنویسی در ادبیات فارسی. تهران: دانشگاه تهران، 1346، ص 22، 23، 24.
- ↑ فرهنگنامه ادبی فارسی، دانشنامه ادب فارسی 2. به کوشش حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 1376، ج.2، ص 1262.
- ↑ ذکاوتی قراگزلو، علی رضا. بدیعالزمان همدانی و مقاماتنویسی. تهران: انتشارات اطلاعات، 1364، ج.1، ص 55 و 56.
- ↑ رادفر، ابوالقاسم و افتخارجوادی، علاءالدین. فرهنگ مقامات حریری. تهران: پازینه، 1382، ص ح (مقدمه).
- ↑ ابراهیمی حریری، فارس. مقامهنویسی در ادبیات فارسی. تهران: دانشگاه تهران، 1346، ص 32 و 33.
- ↑ رستگار فسایی، منصور. انواع نثر فارسی. تهران: سمت، 1380، ج.1، ص 453.
- ↑ محمودی بلخی (حمیدی)، حمیدالدین ابوبکر. مقامات حمیدی. به کوشش رضا انزابی نژاد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1365، ج.1، ص 10.
- ↑ فرهنگنامه ادبی فارسی، دانشنامه ادب فارسی 2. به کوشش حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 1376، ج.2، ص 1263.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر