نمایش مبدأ برای آیین زرتشتیان در نظام آموزش و پرورش


با توجه به اهمیت [[زرتشتی، دین|دین زرتشت]] نزد دولت‌های ایرانی قبل از [[اسلام]] به عنوان دین رسمی کشور و تأثیر [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] بر آموزش و پرورش لازم است به اجمال به نقش [[زرتشتی، دین|دین زرتشت]] در نظام آموزش و پرورش قبل از [[اسلام]] اشاره کنیم.

[[زرتشت]] بعد از سی سالگی دعوت خود را آغاز کرد. امروزه بیشتر مورخان خاستگاه او را شرق ایران می‌دانند. تاریخ ظهور [[زرتشت]] نامعلوم است. و [[زرتشتی، دین|زرتشتیان]]، به طور سنتی، ولادت او را ۶۰۰ تا ۷۰۰ ق. م. می‌دانند. ارسطو تاریخ ظهور [[زرتشت]] را ۶۳۴ سال قبل از میلاد [[مسیحی، دین|مسیح]] ذکر و ارکسون این تاریخ را تأیید کرده است. موری می‌نویسد که روایات موجود ظهور [[زرتشت]] را پنج هزار سال پیش از جنگ‌های تروا و شش‌هزار سال پیش از افلاطون دانسته‌اند<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.88.</ref><ref>همایون فرخ، رکن الدین. بررسی‌ها، س ۳، ش ۵، ص ۲۹۴.</ref>. در مجموع باید گفت که تاریخ ظهور [[زرتشت]] نامشخص است. در دائره‌المعارف مصاحب آمده است:  <blockquote>«... اگر چه کاملاً مسلم نیست که [[داریوش]] اول (بزرگ) و جانشینش [[خشایارشا]] که اهورمزدا را ستایش می‌کرده‌اند از پیروان [[زرتشتی، دین|دین زرتشت]] بوده باشند، به هر حال از عهد سلطنت اردشیر درازدست (۴۶۴-۴۲۴ ق. م.) [[هخامنشیان|هخامنشی]] تا فتح [[کشور ایران|ایران]] به دست اسکندر مقدونی، [[زرتشتی، دین|دین زرتشت]] دین رسمی شاهان [[هخامنشیان|هخامنشی]] بود.»<ref name=":0">مصاحب، غلامحسین، '''''دائرةالمعارف فارسی،'''''  تهران: انتشارات فرانکلین، ج ۱، ص ۱۱۷۲.</ref> </blockquote>

=== اهداف آموزشی ===
اساس فلسفه [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] بر همکاری و کمک به همنوع استوار بوده است. آنها در آموزش‌های خود ایجاد احساس مسئولیت اجتماعی را در فرد مهم می‌دانستند و میهن‌پرستی و نگهبانی از مرز و بوم را، تحت فرمان پادشاه، وظیفه هر ایرانی ذکر می‌کردند. در [[ایران باستان]] هدف از آموزش و پرورش این بود که فررندان خود را به اخلاق نیک بیارایند تا عضو مفیدی برای جامعه باشند. این هدف در همه تعالیم و کتاب‌های [[زرتشتی، دین|دین زرتشت]] آورده شده است. [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] با سه اصل اساسی خود؛ یعنی پندار نیک، کردار نیک و گفتار نیک، راستی و راستگویی را نزد ایرانیان، اصلی مقدس و دروغگویی را زشت‌ترین اعمال معرفی کرده است. از این‌رو می‌توان [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] را از نظر پرورشی بسیار حایز اهمیت دانست<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 93.</ref>. 

هرودوت ضمن توصیف ویژگی‌های تربیتی ایرانیان می‌نویسد:  <blockquote>«ایرانیان دروغ گفتن را از زشت‌ترین اعمال می‌دانند و بعد از دروغگویی قرض کردن را بسیار بد می‌دانند. زیرا کسی که مقروض است ممکن است برای دفع طلبکار دروغ بگوید. جوانان ایران به واسطه تعلیمات صحیح و عالی که به آنها می‌رسید، غالباً از هر نوع نقص اخلاقی بری و مبرا بودند.»<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 94.</ref><ref>غفاری، تمدن، ص. 28.</ref>. </blockquote>[[زرتشتی، دین|دین زرتشت]] آموزش و پرورش را به صورت فریضه‌ای دینی و الهی مطرح می‌کند. [[زرتشت]] در [[وندیداد]] می‌گوید:  <blockquote>«از سه راه به بهشت برین می‌توان رسید: دستگیری نیازمندان و بینوایان، یاری کردن به [[ازدواج]] دو نفر بینوا، و کوشش و کمک در تعلیم و تربیت نوع بشر که به وسیله نیروی دانش، شر و ستم، این دو اثر جهل از جهان رخت بربندد.»<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 95.</ref> </blockquote>[[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] مردم را به صلح، آرامش، مهمان‌نوازی و مبارزه با ظلم و بیداد آموزش می‌دهد. در دعای کشتی، فرد [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] هر روز صبح می‌خواند:  <blockquote>«من اقرار دارم و استوارم به آیینی که طرفدار صلح عمومی است در جهان و دور کننده هر گونه ستیزه و خونریزی است»<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 92.</ref><ref>یسنا، کرده ۱۲، فقره ۱۲، </ref><ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 69.</ref>.  </blockquote>دستورهای [[اوستا]] درباره امانت‌داری و درستی در دادوستد و نیز گناه شمردن خیانت با شرکا و کم فروشی، کاستن از دستمزد معین مزدوران، نقض عهد، تحصیل ثروت از راه‌های ناستوده، انعقاد معاهدات کاذبانه و بقیه امور زندگی فردی و اجتماعی، بسیار دقیق بوده و به افراد در این موارد آموزش لازم داده می‌شد. در [[مینوی خرد]]، پرسش ۱، باب ۲، فقره ۴۲-۴۹ آمده است: <blockquote>کوشا و میانه‌رو باش  

و نانی بخور که از راه نیک به کف آورده و با کار و کوشش خود یافته‌ای  

و بهره‌ای از آن نان را برای خدا و نیکوکاران به کنار بنه  

این کار تو بهترین کردار نیک خواهد بود  

به خواسته و دارایی دیگران چشم مدار تا مال خود را از دست ندهی، 

هر کس چیزی خورد که از کار و کوشش خود به دست نیاورده باشد چنان نماید که سر دیگری را در کف گرفته و مغز او را می‌خورد<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.99.</ref><ref>دینشاه، اخلاق، ص ۷۷.</ref>. </blockquote>هر فرد ایرانی از کودکی تحت آموزش‌های دینی و اجتماعی قرار می‌گرفت. قرائت [[اوستا]] جزو فرایض و مراسم دینی بود. علاوه بر آن در [[زرتشتی، دین|آیین زرتشتی]] هم آموزش نظری و معنوی و هم آموزش مادی و عملی اهمیت داشت؛ یعنی بر هر زرتشتی هم ادای فرایض دینی واجب بود و هم شناخت طبیعت و مردم و دنیای اطرافش. به این سبب پسران و دختران از هفت سالگی، طبق [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]]، علاوه بر خواندن اوستا و نمازهای پنج گانه، کوشش برای شناختن گیاهان و جانوران مفید و مضر را جزو وظایف خود می‌دانستند. همچنین موبدان و مغان نیز علاوه بر آموزش دینی و مذهبی همواره سعی داشتند به مطالعه عمیق علوم بپردازند. در نتیجه، می‌بینیم که میان مغان و موبدان، آموزگار، مدرس، منجم، پزشک، سالنامه نگار و... فراوان بود. 

از جمله اندرزهای دینی [[زرتشتی، دین|زرتشتیان]] درباره دانش آموختن این است که کسب دانش و آموختن آن به دیگران بهترین وسیله رستگاری است. تأثیر [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] در تربیت کودکان را می‌توان از زبان گزنفون در کوروش‌نامه نقل کرد. وی می‌نویسد:  

«در آموزشگاه‌های درباری عملاً به کودکان خویشتن‌داری، کف نفس، دادگری و احقاق حق را می‌آموختند و به وسیله انواع بازی‌ها و ورزش عادات و ملکات فاضله را تا هفده سالگی در نهاد آنها مخمر می‌ساختند.»<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص. 96.</ref><ref>صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۶۵.</ref>. 

به گفته پروفسور ویلیام جکسن، خاورشناس امریکایی، در اوستا فصل خاصی درباره تربیت کودکان توسط پدر و مادر [یا لله] وجود داشت که در آن طرز تعلیم کودکان و ویژگی‌هایی که معلم باید داشته باشد؛ ذکر شده بود. این فصل از میان رفته و خلاصه‌ای از آن در کتاب دینکرد باقی مانده است<ref>صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۳۶-۳۳.</ref>. 

در اوستا سن تحصیل از هفت تا پانزده سالگی ذکر شده است. در کتاب نجم‌آبادی درباره ویژگی‌های دانش‌آموز علوم دینی می‌خوانیم:  <blockquote>«این است اوقات تحصیل برای طلاب علوم دینی، که پاس اول و پاس آخر روز و پاس اول و آخر شب باید در تحصیل خرد (علم) با پرهیزگاری صرف شود... ای [[زرتشت]] مردان (تحصیل کننده علم) باید (در سعی تحصیل علم) مثل آب داغ باشند (یعنی با زحمت بسیار باشند). گوشت و لباس موافق خواهش خود نجویند (یعنی در هنگام تحصیل علم مقید به غذا و لباس خوب نباشند).»<ref>نجم آبادی، محمود (1371) '''''تاریخ طب در ایران'''''، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، جلد 2، ص ۱۱۰؛ به نقل از ترجمه وندیداد.</ref> </blockquote>بی‌شک مغان و موبدان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] را می‌توان اولین آموزگاران و مربیان مردم دانست. در [[وندیداد|وندیداد،]] فرگرد ۸، بند ۶ درباره مقام آموزگار می‌خوانیم:  <blockquote>«ای [[زرتشت]] مقدس، کسی را معلم روحانی بخوان که تمام شب مطالعه کند و از خردمندان درس بیاموزد تا از تشویش خاطر فارغ گردد.» </blockquote>معلم در [[ایران باستان]] همواره نزد مردم بلندمرتبه و عزیز بود. اگرچه به مرتبه هیربدی یا موبدی بیشتر جنبه موروثی داشت، دسترسی به این مناصب کار ساده‌ای نبود و مستلزم تحصیلات کافی و آگاهی به رموز دینی و علوم و فضایل گوناگون بود. آموزگاران و استادان را مغ، هیربد و موبد می‌نامیدند<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.104.</ref>. چون جامعه آن زمان جامعه‌ای طبقاتی بود، معلمان آموزشگاه‌های درباری از میان شاهزادگان و استان‌داران و آموزگاران دیگر از بین روحانیان انتخاب می‌شدند که به آنان هیربد می‌گفتند. 

ورود کودک به مرحله تعلیم در هفت سالگی با جشن‌ها و مراسمی همراه بود. این مراسم برای پوشاندن لباس مخصوص یک [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] به کودک برگزار می‌شد. به این لباس «سدره» می‌گفتند که در حقیقت نشان ظاهری یک [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] بود. بنا بر عقیده [[زرتشتی، دین|زرتشتیان]]، باید کودک را در هفت سالگی و در یک جشن بزرگ به لباس مقدس «سدره» ملبس کرد و کمربند مقدس «کشتی» را بر او پوشاند و دعاهایی از خرده [[اوستا]] بر او خواند<ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص. 123.</ref>. 

اولین آموزش‌های متمرکز دینی را روحانیان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] در [[آتشکده|آتشکده‌ها]] به عهده داشتند. در این [[آتشکده|آتشکده‌ها]]، هم عبادت و مراسم مذهبی صورت می‌گرفت و هم تعلیم و تربیت. بنابراین، [[آتشکده]] نخستین مکتب آموزشی در [[ایران باستان]] بوده است<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.107.</ref>. در کتاب‌های [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] از پنج [[آتشکده]] کهن در بلخ، آذربایگان، ری، هند و یونان در هزاره ششم پیش از میلاد ذکر شده است و در هر یک از این پنج [[آتشکده]] نسخه‌ای از اوستای بزرگ نگاهداری و آموزش داده می‌شد<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.110.</ref>. گات‌ها کهن‌ترین بخش [[اوستا]] و کلام [[زرتشت]] و شامل سرودهای مذهبی است. در معتقدات ایرانیان [[آتش]] و روشنایی در مقابل سرما و تاریکی مورد احترام بوده است. این موضوع در [[زرتشتی، دین|آیین زرتشت]] به صورت احترام به میترا یا مهر که یکی از فرشتگان اهورمزداست تجلی یافته است<ref>حکمت، علیرضا (1350)، '''''تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان'''''، تهران: مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی، ص.92.</ref>. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[آموزش و پرورش در دوره مادها]]
* [[آموزش و پرورش در دوره هخامنشیان]]
* [[آموزش و پرورش در دوره سلوکیان]]
* [[آموزش و پرورش در دوره اشکانیان]]
* [[آموزش و پرورش در دوره ساسانیان]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
ملک، حسن (1387). کتاب ایران: تاریخ آموزش و پرورش در ایران. ویراستاری مرضیه مرآت نیا. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
حسن ملک

[[رده:تعلیم و تربیت]]