نمایش مبدأ برای انقلاب مشروطه

 
'''[[انقلاب مشروطه]]''' (1284-1285ش). جنبشی آزادی‌خواهی و برقراری حکومت قانون مردم ایران به رهبری [[سید محمد طباطبایی]] و [[سید عبدالله بهبهانی]] که سرانجام به صدور فرمان مشروطه (حکومت قانون) و تشکیل [[مجلس شورای ملی]] در ایران انجامید.

[[مظفرالدین شاه]] قاجار، پس از مرگ پدرش [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] در 1313ق، در شرایطی بر تخت نشست که وضعیت مالی کشور به شدت نابسامان و نارضایتی عمومی رو به افزایش بود. سیاست‌های آشتی‌جویانه او نیز تنها به تشکیل سازمان‌های مخفی و گسترش نشریات منتقد منجر شد و فضای جامعه را برای آغاز یک جنبش اجتماعی فراگیر آماده کرد<ref>  ملک‌زاده، مهدی. '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران.''''' تهران: سقراط، [بی تا]، ج 1، ص 153.</ref><ref>ناظم‌الاسلام کرمانی. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 162.</ref><ref>کسروی، احمد. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''. تهران: نگاه، 1382، ص 47.</ref>. 

از سوی دیگر روشنفکران و اصلاح‌گران ایرانی که از عقب‌ماندگی کشور و ضعف مفرط آن در برابر کشورهای اروپایی رنج می‌بردند، چاره کار و مایه اقتدار و آبادانی را در دو عامل «قانون» و «فناوری جدید» جستجو می‌کردند<ref>  همایون کاتوزیان. '''''دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی'''''. ترجمه حسن افشار، تهران: نشر مرکز، چ 1، 1379، ص 53.</ref>.

خشکسالی و عواقب جنگ [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] با [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86 ژاپن] در اواخر 1283ش باعث بروز یک بحران اقتصادی بزرگ و گرانی مایحتاج عمومی شد که نقطه آغاز [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] بود<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی‌ولیلایی، تهران: نی، 1382، ص 104.</ref>. ابتدا بازرگانان و مردم که از سخت‌گیری گمرک و رفتارهای مسیو نوز، رئیس بلژیکی گمرکات، به خاطر عکسی که با لباس روحانیت گرفته بود خشمگین بودند، عزل او را خواستار شدند که این درخواست بی‌نتیجه ماند<ref>  کسروی. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''. تهران: نگاه، 1382. ص 60-59.</ref>. اما دستاورد بزرگ این ماجرا همپیمانی دو مجتهد با نفوذ پایتخت، [[سید محمد طباطبایی|طباطبایی]] و [[سید عبدالله بهبهانی|بهبهانی]]، برای ایستادگی در برابر دولت بود. 

نه ماه بعد علاءالدوله، حاکم [[استان تهران|تهران]]، چند بازرگان محترم را به بهانه گران کردن قند به فلک بست که اعتراض گسترده‌ای به دنبال داشت. بازاریان معترض به رهبری [[سید محمد طباطبایی|طباطبایی]] و [[سید عبدالله بهبهانی|بهبهانی]] ابتدا در مسجد شاه گرد آمدند. سخنان تند سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی در این گردهمایی موجب بروز درگیری شدید میان تجمع‌کنندگان و مأموران حکومت شد. بهبهانی و طباطبایی به حضرت عبدالعظیم رفتند و آنجا بست نشستند. خواسته آنان تأسیس «عدالتخانه» بود که شاه به ظاهر با آن موافقت کرد<ref>  ناظم‌الاسلام کرمانی. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381. ص 296.</ref>. اما عین‌الدوله، صدراعظم وقت، و درباریان از اجرای وعده شاه تن زدند و به یادآوری‌های مسالمت‌جویانه طباطبایی نیز بی اعتنا ماندند. در این میان انتشار شبنامه‌ها و تشکیل اجتماع‌های علنی و مخفی منتقدان دولت ادامه یافت تا اینکه عین‌الدوله در صدد جلوگیری از تحریکات برآمد. 

آخرین محرک [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] دستگیری واعظی در 1285ش بود که از صدراعظم بدگویی کرده بود. طلبه‌ای در این غائله کشته شد. قزاق‌ها تشییع جنازه پرشور او را به خون کشیدند و در نتیجه [[سید محمد طباطبایی|طباطبایی]] و [[سید عبدالله بهبهانی|بهبهانی]] در اعتراض به [[قم]] کوچیدند. شیخ فضل‌الله نوری نیز دو روز بعد به آنان پیوست. از سوی دیگر گروهی از تجّار و مردم به رهبری بازرگانان سرشناسی چون حاج محمدحسین امین‌الضرب و حاج محمدتقی بنکدار در سفارت بریتانیا در [[تهران مصور|تهران]] تحصن کردند<ref>کسروی. '''''تاریخ مشروطه ایران'''''. تهران: نگاه، 1382 . ص 118-116.</ref> و پایتخت به حال نیمه تعطیل در آمد. خواسته معترضان این بار حکومت مشروطه و عزل صدراعظم بود. [[مظفرالدین شاه]] سرانجام تسلیم شد و فرمان مشروطه و تشکیل [[مجلس شورای ملی]] را صادر کرد.  

== نیز نگاه کنید به ==

* [[مجلس شورای ملی]]
* [[مظفرالدین شاه]]
* [[سید محمد طباطبایی]]
* [[سید عبدالله بهبهانی]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
امید پارسانژاد
[[رده:علوم سیاسی]]