نمایش مبدأ برای انقلاب مشروطه و تأثیر آن در آموزش و پرورش


در اواخر سلطنت [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] با توجه به مجموعه زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و دینی، مردم تدریجاً و به صورت پراکنده خشم خود را نسبت به شاه و درباریان آشکار کردند. قتل [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]، در واقع نشانه اوجگیری این خشم بود. پس از [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] فرزندش، مظفرالدین میرزا در ۴۵ سالگی به سلطنت رسید. او مردی علیل و بیمار و بی‌کفایت در اداره امور کشور بود. بی‌کفایتی شاه و درباریان از یک سمت و فقر عمومی و رکود شدید اقتصادی کشور از سمت دیگر مردم را بیش از پیش به ستوه آورد و فقط جرقه‌هایی لازم بود که این انبار عظیم باروت را به آتشی گسترده تبدیل کند. اقدامات ظالمانه عمال دولتی در [[استان تهران|تهران]] و دیگر شهرستان‌ها جرقه‌های پراکنده‌ای را به وجود آورد و حرکت مردم را تسریع کرد<ref>ناظم الاسلام کرمانی، همان، ج ۱، ص ۴.</ref>.

در آغاز امر، حرکت مردم ضد استبدادی و ضد ظلم حاکمان و جهت مشخص آن کاستن قدرت استبداد و ایجاد عدالت خانه بود. ولی به تدریج مفهوم و طرح [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] که تجربه شناخته‌ای در غرب و در ایران نیز برای مطلعین مفهومی آشنا بود از طریق روشنفکران و خطیبان بر زبان عام و خاص جاری گشت. دیری نگذشت که [[مظفرالدین شاه]] ناچار شد در سال ۱۲۸۵ شمسی با امضای فرمانی [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] را تأیید و تصویب کند. [[انقلاب مشروطه]] به سبب از بین بردن هر چند موقت بسیاری از قید و بندهای استبداد و نیز با توجه به مطرح شدن مفاهیم جدیدی مانند [[نهضت مشروطه|مشروطیت]]، میهن، حقوق ملت، آزادی، هنر، بانک، مالیات و نظایر آنها زمینه مناسبی برای تحول فرهنگی و اجتماعی و دانش اندوزی فراهم کرد. اما باید توجه داشت که مقاومت عناصر ناآگاه و واپس گرا و مستبدان داخلی و نیز استعمار انگلیس و روسیه تزاری و نیز ناآگاهی و نفع طلبی برخی از سران مشروطه موجب شد که شکل گیری یک حکومت با ثبات و قدرتمند مردمی بعد از [[انقلاب مشروطه]] تحقق نیابد. به ویژه شروع [[جنگ جهانی اول]] در هشت سال بعد از [[انقلاب مشروطه]] - که به اشغال ایران توسط کشورهای روس، انگلیس و عثمانی انجامید - این بی‌ثباتی را تشدید کرد. در اثر این شرایط، کوشش برای گسترش آموزش و پرورش با شکست مواجه شد. 

در مجموع به نظر می‌رسد تحول سیاسی عظیمی که بر اثر [[انقلاب مشروطه|انقلاب مشروطیت]] حاصل شد، با توجه به شعارها و اهداف این جنبش در مقایسه با شرایط پیش از [[انقلاب مشروطه|انقلاب مشروطیت]]، زمینه مناسبی برای پذیرش و تثبیت آموزش و پرورش به سبک غیر سنتی (اروپایی) نزد بسیاری از مردم - به ویژه در شهرها - به وجود آورد. اما حکومتی که بتواند با عزم و اراده لازم مجری این آرمان‌ها باشد وجود نداشت. 

در نخستین سال [[انقلاب مشروطه|انقلاب مشروطیت]] ۱۴ مدرسه ابتدایی در [[استان تهران|تهران]] بود<ref>'''''روزنامه الجمال'''''، تهران، ۲۰ صفر ۱۳۲۵.</ref><ref>صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۳۶۴.</ref> که این تعداد در ۱۲۹۰، طبق آمار وزارت فرهنگ، به ۱۲۳ دبستان با ۱۰۵۳۱ دانش‌آموز رسید؛ یعنی از هر ۱۰۰ نفر کودک ۷ تا ۱۲ ساله فقط نفر به مدرسه می‌رفتند<ref>صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۳۶۵.</ref>. [[مظفرالدین شاه]] مدت کوتاهی پس از تصویب و امضای قانون اساسی درگذشت، و فرزندش، [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] به حکومت رسید. عناد و دشمنی [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] با نظام [[نهضت مشروطه|مشروطه]]، کشور را به عرصه درگیری میان شاه و [[نهضت مشروطه|مشروطه]] خواهان تبدیل کرد و به نوشته عیسی صدیق در این گیرودار «کسی در فکر فرهنگ و آموزش و پرورش نبود.»<ref name=":0">صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۳۶۶.</ref> 

عیسی صدیق درباره تأسیسات [[نهضت مشروطه|مشروطه]] بر آموزش و پرورش [[کشور ایران|ایران]] می‌نویسد:  <blockquote>«اثر مهم اعلام [[نهضت مشروطه|مشروطه]] و تأسیس مجلس این شد که از بانیان مدارس جدید و پیشقدمان معارف تازه که تا آن زمان مورد تحقیر و اهانت و ایذای جهال و متعصبین و مرتح برسید تجلیل و قدردانی به عمل آمد و موفقیت ملیون را در تأسیس حکومی سی تا حدی مرهون فدارکاری و زحمات آنان دانستند و عده‌ای از آنان را به نمایندگی مجلس و تصدی امور انتخاب کردند»<ref name=":0" />.  </blockquote>با وجود پیدایش مدارس جدید و تحول در امر آموزش و پرورش، به دلیل کم توجهی دولت [[قاجاریه|قاجار]] و نبود بودجه کافی و مخالفت و بی‌اطلاعی افراد متحجر و سنت پرست، تغییر اساسی و چشمگیری تا عصر مشروطه در امر آموزش و پرورش حاصل نگردید و هیچ گونه قانون زیر بنایی تا این زمان تصویب نشد. می‌توان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] را زمینه ساز اصلی آموزش و پرورش عمومی و دولتی و فراگیر در ایران دانست. با اعلام [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] در سال ۱۳۲۴ قمری ۱۲۸۵ شمسی و تصویب قانون اساسی، و متمم آن موادی هم مربوط به آموزش و پرورش همگانی در آن گنجانده شد. 

در قانون اساسی [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] آمده است که تحصیل و تعلیم علوم و معارف و صنایع آزاد است مگر آنچه شرعاً ممنوع باشد. در اصل ۱۹ متمم آن بیان گردیده است که تأسیس مدارس به مخارج دولتی و ملتی و تحصیل اجباری باید مطابق قانون و وزارت علوم و معارف باشد و مقرر شد که تمام مدارس و مکاتب باید تحت ریاست عالیه و مراقبت وزارت علوم و معارف قرار گیرند. در سال ۱۲۸۹ شمسی قانون اداری وزارت معارف به تصویب رسید و مراحل تعلیم و تربیت به شکل زیر مشخص شد: 

# مکاتب ابتدایی روستایی؛
# مکاتب ابتدایی شهری؛
# مدارس متوسطه؛
# مدارس عالی.

[[نهضت مشروطه|مشروطیت]] از دو بعد آموزش و پرورش را متحول کرد:

==== از بعد سازمانی ====
مدارس زیر نظر دولت، درآمدند و هماهنگی در امر تعلیم و تربیت زیادتر شد. 

==== از لحاظ خط مشی و اهداف ====
[[نهضت مشروطه|مشروطیت]] نوعی نگرش جدید در زمینه شناخت کودکان و نیازها و توانایی‌های آنان ایجاد کرد؛ از جمله ممنوعیت تنبیه بدنی و تأکید بر روش‌های مطلوب یادگیری به جای تأکید بر حافظه و این که آموزش باید خوشایند کودک باشد و امکان تحصیل حق هر فرد ایرانی از مرد و زن است<ref>ضمیری، محمد علی (1375)، '''''تاریخ آموزش و پرورش ایران و اسلام'''''، شیراز: راهگشا، چ ۶، ص ۱۷۰.</ref>. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[تعلیم و تربیت در نخستین حکومت‌های مستقل ایرانی]]
* [[آموزش و پرورش در دوره سلجوقیان]]
* [[حمله مغول به ایران]]
* [[آموزش و پرورش در دوره ایلخانان]]
* [[سلسله‌های حاکم بر ایران از دوره ایلخانان تا حمله تیمور]]
* [[آموزش و پرورش در دوره تیموریان]]
* [[آموزش و پرورش در دوره قاجاریان]]
* [[دارالفنون]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
ملک، حسن (1387). کتاب ایران: تاریخ آموزش و پرورش در ایران. ویراستاری مرضیه مرآت نیا. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
حسن ملک

[[رده:تعلیم و تربیت]]