نمایش مبدأ برای ایرج میرزا

[[پرونده:157018728.jpg|بندانگشتی|ایرج میرزا، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/83708694/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%AC-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87]]
'''ایرج میرزا''' (1291ق / 1874م ـ 1304ش)، ملقب به جلال الممالک، شاعر.

ایرج فرزند غلامحسین میرزای قاجار (صدرالشعرا) و از نوادگان [[فتحعلی شاه قاجار]] (حک 1212-1250ق / 1797-1834م) بود. پدر و اجدادش نیز همه شاعر بودند. پدرش با عنوان شاعر رسمی دربار [[مظفرالدین شاه|مظفرالدین میرزای ولیعهد]] خدمت می‌کرد<ref>محجوب، محمدجعفر. '''''ایرج میرزا'''''. تهران: نشر اندیشه، 1356، ص سوم (مقدمه).</ref>. ایرج میرزا در [[تبریز]] زاده شد و در همان جا به تحصیل پرداخت. علوم ادبی، [[عربی]] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 زبان فرانسه] را از محمدتقی عارف اصفهانی و میرزا نصرالله بهار شیروانی آموخت. با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C زبان‌های روسی] و [[ترکی]] نیز آشنا شد<ref>برقعی، محمدباقر''. '''سخنوران نامی معاصر'''''. تهران: امیرکبیر، 1329 (تاریخ مقدمه)، ص 16.</ref>. خط خوشی هم داشت و از جوانی به شاعری روی آورد. در جوانی پدرش را از دست داد و سرپرستی خانواده به او محول شد. پس از آن با کمک امیرنظام گروسی به خدمت درباری درآمد<ref>خالقی‌راد، حسین. '''''قطعه و قطعه سرایی در شعر فارسی'''''. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ‌1375، ص 427</ref>. 

چون سرودن قصیده‌های فرمایشی و ستایش‌های دستوری و نیز قصیده خوانی در روزهای عید و سلام بر خلاف میل باطنی او بود، به یاری امیر نظام از شاعری رسمی کناره گرفت و به منشی‌گری پرداخت<ref>محجوب، محمدجعفر. '''''ایرج میرزا'''''. تهران: نشر اندیشه، 1356، ص بیستم و بیست‌وهشتم (مقدمه).</ref>. پس از مدتی با [[احمد قوام السلطنه|قوام السلطنه]] به اروپا رفت و بعد از 4 سال اقامت در آنجا به [[کشور ایران|ایران]] بازگشت. در هنگام اوج گیری مبارزات [[نهضت مشروطه|مشروطه]] در 1323ق / 1905م به [[استان تهران|تهران]] آمد. در 1324ق / 1906م به وزارت معارف انتقال یافت. در 1326ق / 1908م با حفظ سمت به [[تبریز]] رفت و ریاست دفتر ایالتی را بر عهده گرفت. از 1326-1337ق / 1908-1919م مشاغل چندی مانند معاونت حکومت [[اصفهان]]، ‌حکومت آباده و ایالت گمرگ انزلی به او واگذار گردید. 

در 1337ق / 1924م به معاونت پیشکاری مالیه خراسان فرستاده شد. در اواخر 1342ق به [[استان تهران|تهران]] آمد و از خدمات دولتی کناره گرفت. سرانجام در [[استان تهران|تهران]] درگذشت و در مقبره ظهیرالدوله به خاک سپرده شد<ref>میرانصاری، علی. '''''اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران''''' تهران: پژوهشکده سازمان اسناد ملی ایران، 1376، ج1، ص 521ـ523.</ref>. ایرج میرزا منتقدی اجتماعی بود و آنچه را که در زمینه‌های گوناگون نمی‌پسندید، با طنز گزنده خود به باد انتقاد می‌گرفت<ref>یوسفی، غلامحسین. '''''چشمه روشن'''''. تهران: علمی، 1369، ص 362.</ref>. او در شمار کسانی بود که در سده‌های اخیر از بلاغت ساختارهای نحوی در شعر بسیار بهره گرفته و به همین سبب شعرش در میان معاصران و اخلافش نفوذ زیادی داشته است<ref>شفیعی کدکنی، محمدرضا. '''''موسیقی شعر''.''' تهران: آگاه، 1368، ص 35ـ36.</ref>. به گفته آربری[Arberry] او یکی از آخرین شاعران کلاسیک و نخستین شاعر نوگرا بود. افسانه‌های لافونتن[La Fontaine] را به نظم کشید و مطالبی نیز از خود بدان افزود<ref>'''''ادبیات نوین ایران'''''. ترجمه و تدوین یعثوب آژند. تهران: امیرکبیر، 1363، ص 54ـ55.</ref>. از ویژگی‌های شعر او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

# روانی و سادگی؛
# استفاده از زبان مردم و الفاظ عامیانه؛
# بهره گرفتن از کلمه‌ها و مضمون‌های رکیک؛
# استفاده از هزل و مطایبه؛
# به کارگیری فن ترجمه در شعر؛ 
# بهره‌مندی از آگاهی‌های سیاسی ـ اجتماعی؛ و 
# استفاده از واژگان بیگانه. 

او در میان انواع شعر در سرودن مثنوی و قطعه مهارت بیشتری داشت و از میان این دو به قطعه سرایی بیشتر پرداخت<ref>خالقی‌راد، حسین. '''''قطعه و قطعه سرایی در شعر فارسی'''''. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ‌1375، ص 429-432.</ref>. قطعاتی که وی درباره مادر سروده مانند ''مادر'' و ''قلب مادر'' از لحاظ حسن تأثیر در ادب فارسی نظیر ندارد<ref>یوسفی، غلامحسین. '''''چشمه روشن'''''. تهران: علمی، 1369، ص 364.</ref>. ''دیوان شعر''، ''مثنوی زهره و منوچهر'' و مثنوی ''عارف نامه'' به سبک ''جلایرنامه'' [[قائم مقام فراهانی(دوم)|قائم مقام فراهانی]] از آثار او هستند. ''کلیات دیوان'' و ''برگزیده اشعار ایرج میرزا'' بارها در [[استان تهران|تهران]] به چاپ رسیده است<ref>آرین‌پور، ‌یحیی. '''''از صبا تا نیما'''''. تهران: جیبی، 1350، ج 2، ص 390ـ 391.</ref>. جز آنها شماری نامه‌های اداری و اخوانی از او بر جای مانده که برخی از آنها در کتاب ''ایرج و نخبه آثارش'' چاپ شده است<ref>خالقی‌راد، حسین. '''''قطعه و قطعه سرایی در شعر فارسی'''''. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ‌1375،  ص 429. </ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[قاجاریه]]
* [[فتحعلی شاه قاجار]]
* [[تبریز]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
احمد تمیم داری
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:ادبیات]]