ایرج میرزا
ایرج میرزا (1291ق / 1874م ـ 1304ش)، ملقب به جلال الممالک، شاعر.
ایرج فرزند غلامحسین میرزای قاجار (صدرالشعرا) و از نوادگان فتحعلی شاه قاجار (حک 1212-1250ق / 1797-1834م) بود. پدر و اجدادش نیز همه شاعر بودند. پدرش با عنوان شاعر رسمی دربار مظفرالدین میرزای ولیعهد خدمت میکرد[۱]. ایرج میرزا در تبریز زاده شد و در همان جا به تحصیل پرداخت. علوم ادبی، عربی و زبان فرانسه را از محمدتقی عارف اصفهانی و میرزا نصرالله بهار شیروانی آموخت. با زبانهای روسی و ترکی نیز آشنا شد[۲]. خط خوشی هم داشت و از جوانی به شاعری روی آورد. در جوانی پدرش را از دست داد و سرپرستی خانواده به او محول شد. پس از آن با کمک امیرنظام گروسی به خدمت درباری درآمد[۳].
چون سرودن قصیدههای فرمایشی و ستایشهای دستوری و نیز قصیده خوانی در روزهای عید و سلام بر خلاف میل باطنی او بود، به یاری امیر نظام از شاعری رسمی کناره گرفت و به منشیگری پرداخت[۴]. پس از مدتی با قوام السلطنه به اروپا رفت و بعد از 4 سال اقامت در آنجا به ایران بازگشت. در هنگام اوج گیری مبارزات مشروطه در 1323ق / 1905م به تهران آمد. در 1324ق / 1906م به وزارت معارف انتقال یافت. در 1326ق / 1908م با حفظ سمت به تبریز رفت و ریاست دفتر ایالتی را بر عهده گرفت. از 1326-1337ق / 1908-1919م مشاغل چندی مانند معاونت حکومت اصفهان، حکومت آباده و ایالت گمرگ انزلی به او واگذار گردید.
در 1337ق / 1924م به معاونت پیشکاری مالیه خراسان فرستاده شد. در اواخر 1342ق به تهران آمد و از خدمات دولتی کناره گرفت. سرانجام در تهران درگذشت و در مقبره ظهیرالدوله به خاک سپرده شد[۵]. ایرج میرزا منتقدی اجتماعی بود و آنچه را که در زمینههای گوناگون نمیپسندید، با طنز گزنده خود به باد انتقاد میگرفت[۶]. او در شمار کسانی بود که در سدههای اخیر از بلاغت ساختارهای نحوی در شعر بسیار بهره گرفته و به همین سبب شعرش در میان معاصران و اخلافش نفوذ زیادی داشته است[۷]. به گفته آربری[Arberry] او یکی از آخرین شاعران کلاسیک و نخستین شاعر نوگرا بود. افسانههای لافونتن[La Fontaine] را به نظم کشید و مطالبی نیز از خود بدان افزود[۸]. از ویژگیهای شعر او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- روانی و سادگی؛
- استفاده از زبان مردم و الفاظ عامیانه؛
- بهره گرفتن از کلمهها و مضمونهای رکیک؛
- استفاده از هزل و مطایبه؛
- به کارگیری فن ترجمه در شعر؛
- بهرهمندی از آگاهیهای سیاسی ـ اجتماعی؛ و
- استفاده از واژگان بیگانه.
او در میان انواع شعر در سرودن مثنوی و قطعه مهارت بیشتری داشت و از میان این دو به قطعه سرایی بیشتر پرداخت[۹]. قطعاتی که وی درباره مادر سروده مانند مادر و قلب مادر از لحاظ حسن تأثیر در ادب فارسی نظیر ندارد[۱۰]. دیوان شعر، مثنوی زهره و منوچهر و مثنوی عارف نامه به سبک جلایرنامه قائم مقام فراهانی از آثار او هستند. کلیات دیوان و برگزیده اشعار ایرج میرزا بارها در تهران به چاپ رسیده است[۱۱]. جز آنها شماری نامههای اداری و اخوانی از او بر جای مانده که برخی از آنها در کتاب ایرج و نخبه آثارش چاپ شده است[۱۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ محجوب، محمدجعفر. ایرج میرزا. تهران: نشر اندیشه، 1356، ص سوم (مقدمه).
- ↑ برقعی، محمدباقر. سخنوران نامی معاصر. تهران: امیرکبیر، 1329 (تاریخ مقدمه)، ص 16.
- ↑ خالقیراد، حسین. قطعه و قطعه سرایی در شعر فارسی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1375، ص 427
- ↑ محجوب، محمدجعفر. ایرج میرزا. تهران: نشر اندیشه، 1356، ص بیستم و بیستوهشتم (مقدمه).
- ↑ میرانصاری، علی. اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران تهران: پژوهشکده سازمان اسناد ملی ایران، 1376، ج1، ص 521ـ523.
- ↑ یوسفی، غلامحسین. چشمه روشن. تهران: علمی، 1369، ص 362.
- ↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. موسیقی شعر. تهران: آگاه، 1368، ص 35ـ36.
- ↑ ادبیات نوین ایران. ترجمه و تدوین یعثوب آژند. تهران: امیرکبیر، 1363، ص 54ـ55.
- ↑ خالقیراد، حسین. قطعه و قطعه سرایی در شعر فارسی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1375، ص 429-432.
- ↑ یوسفی، غلامحسین. چشمه روشن. تهران: علمی، 1369، ص 364.
- ↑ آرینپور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: جیبی، 1350، ج 2، ص 390ـ 391.
- ↑ خالقیراد، حسین. قطعه و قطعه سرایی در شعر فارسی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1375، ص 429.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
احمد تمیم داری